HER Et LIV

Digitized by the Internet Archive in 2011 with funding from University of Toronto

εἰ}

ttp J/Iwww.archive.org/details/patrologiaecu r191mign

PATROLOGLE

CURSUS COMPLETUS

SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,

OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM,

SIVE LATINORUM, SIVE GRJECORUM,

QUI AB EVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 1216) PRO LATINIS ET CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GILECIS FLORUERUNT :

RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QU/E EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIC/E TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA ECCLESLE SJECULA,

JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGEN TER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QU/E TRIBUS NOVISSIMIS SJECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA ; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTISUBSEQUENTI-

BUS, DONATA ; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINA-

RUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNA-

TA; OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ;

DUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICIS, STATI- STICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITUR- GICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE; SED PRJESERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCiLICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO,

IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURZE SACRAZE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM 5. SCRIPTURJE VERSUS, A PRIMO GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT:

EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTJE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM "VARIETAS, TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGIA DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRJESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES JETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES LATINA PRIOR, IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINJE A TERTULLIANO 'AD INNOCENTIUM Ill.

AGGURANTE J.-P. MIGNE,

Bibliothecze Cleri universe, BIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTIC/E RAMOS EDITORE,

——À

PATROLOGUE TOMUS CXCI. PETUS LOMBARDUS MAGISTER SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPUS.

PARISIIS

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES IN VIA DICTA: AVENUE-DU-MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE-DU-MAINE, 197.

1880

————————

CLICHY. EX TYPIS PABLI DUPONT, 12, vIA DICTA BAC-D'iSNIEREs. 1381.11.79.

THE INSTITUTE OF MEDIAEVAL STUDIES I0 ELM ELEY, PLACE TORONTO 5, CANADA,

DEC. 7.1931

etf

SAECULUM XII

P. LOMBARD

MAGISTRI SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPI

OPERA OMNIA

PRODEUNT MAGISTRI OPERA EXEGETICA EX EDITIONIBUS PARISIIS ANNO 1536 Er 1541 pnELO COMMISSIS, PRAEVIA DILIGENTISSIMA EMENDATIONE, EXPRESSA; SENTENTIARUM VERO LIBROS PRISTINO SUO NITORI VERE RESTITUTOS SUPPEDITAVIT EDITIO ANTUER-

-S-

PIENSIS, ANNO l5 T CURANTE J. ALEAUME PARISIENSI THEOLOGO DATA

ACCEDUNT

MAGISTRI BANDINI

THEOLOGI DOCTISSIMI SENTENTIARUM LIBRI QUATUOR

AQQUHANTE J.-P. MIGNE Bibliothec:e Cleri univers:e SIVE

CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTI.E ECCLESIASTIC/E RAMOS EDITORE

————QM— TOMUS PRIMUS ————'ÁQ—M—À PARISIIS APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES

IN VIA DICTA AYXENUE DU MAINE 189, OLIM CHAUSSÉE DU MAINE 127.

1819

ELENCHUS

AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CXCI CONTINENTUR

PETRUS LOMBARDUS MAGISTER SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPUS.

Commentaria in Psalmos. Col. 64 in Epistolas D. Pauli. 1297

PROLEGOMENA

NOTITIA HISTORICA.

(Gallia Christiana vetus, t. VII, col. 68, in episcopis Parisiensibus.)

Theobaldi defuneti in locum. communibus cano- A pluribus erit; desumitur ex Chronico Ricobaldi Fer-

nieorum volis suffeetus est Philippus, Ludovici Crassi filius, frater autem Ludovici VII. Uxorem primum duxerat, at disrupto postea matrimonio, cum militize sacrze nomen dedisset, Henrici fratris, qui Cistereiensem ordinem inierat, in sacerdotia suecessit, archidiaconique, non decani, ut habet Robertus de Monte, in Ecclesia Parisiensi munus tunc obibat, cum electus est episcopus. At quae Philippi virus erat et modestia, in gratiam Petri quondam przeeptoris dignitati lubens renuntiavit, archidiaconusque obiit anno 1161, memoratus in Necrologio pridie Nonas Septemb. et sepultus est retro majus altare sub capsa sancti Marcelli cum hoc epitaphio : Hic jacet Philippus filius Ludovici Crassi regis Francorum, archidiaconus Ecclesie Pa- risiensis, qui obiit anno 1101.

Petrus itaque, Lombardus dietus quia Novarice natus est apud Insubres, quam provinciam postea Longobardi ineoluere, primis Bonanie studiis ope- ram dedit, tum amore discendi incensus, in Gallias venit, episcopi Lucensis litteris sancto Bernardo commendatus, ut illi in Galliis necessaria procura- ret. Remis aliquantulum temporis «commoratus, eundi Parisios impetum concepit. Bernardus itaque ad Gilduinum Sancti Victoris abbatem scripsit epi- stolam 410, ut ei ad Nativitatem beate Marie vi- ctum subministraret. At tantum Parisiis profecit Petrus, ut non solum ibi permanserit. sed et do- cendi magisterium sibi sumpserit, qua quidem in exercitatione mullum temporis insumpsit, magnam- que scienti: laudem consecutus est. Unde a clero Parisiensi Philippus eleetus preceptori suo jam Carnotensi canonico locum et dignitatem gratanter cessit, quam ab anno 1159 ad 1160 tenuit Petrus, ut constat ex chronico Nicolai Trivetti (1), ex charta in annalibus Vietorinis, qua Petrus canonicis hu- jusce domus asserit decimam apud Rezias an- no 1159, episcopatus primo, et ex instrumento quo sanctimoniales de Edera investivit de terlia parte decim: apud Athias, dato apud S. Victorem anno 1159, episcopatus primo. Id etiam confirmatur ex annis Mauritii, qui episcopatum auspicatus est anno 1160. Joannes Parisiensis ad eumdem ejusdem Petri annotat obitum. Pauca nobis supersunt mo- numenta de ejus episcopatu, quippe cujus tempus

rariensis apud Claudium Etiennot temo VII Fragm. hist.pag. 186 : Per hec tempora Petrus Lombardus de territorio Navarie agnoscitur clarus ingenio, qui librum Sententiarum composuit, vir peritus et humi- lis. Hic dum esset episcopus Parisinus,quidam opti- mates illius pagi quo fuerat genitus, causa salutandi cum matre illius, quam cum eis ducebant, Parisios sunt profecti, et quia mater paupercula erat,eam ut decere opinabantur vestibus ornaverunt. Quibus illa uit : « Ego novi filium meum, qui non gaudebit hoc cultu. » Profectiigitur ad episcopum Petrum matrem offerunt, quam ille intuitus, ai : « Hec mater mea non est,nam ego fui paupercule filius, » avertit oculos ab ea. Mater tandem comitibus : «Heu ! dizit, vobis dixi, novi filium meum et mores ejus,date mihi ut vestiam vestes solilas, tunc me noscet.» Resumpto ergo solito cultu ad filium reducitur.At Petrus ubi illam sic aspexit, ait : « Hec mater mea est,hec est paupercula mater, qug me genuit, lactavit, fovit, educavit;»et surgens eam sinu suo suscepit,et se juxta fecit sedere.Hic ctiam Pauli apostoli Epistolas utili- ter explicuit. Defunctus sepelitur Petrus in ecclesia collegiata suburbii S. Marcelli, cujus tumulo legi- tur etiamnum hec inscriptio : Hic jacet Magister Petrus Lombardus Parisiensis episcopus, qui compo- suit librum Sententiarum, glossas Psalmorum, et Epistolarum, cujus obitus dies est. xau. Kal. Au- gusti (2) ; cui quidem inscriptioni perperam adjectus est posteris seculis annus 1164.

Porro nemo est in theologicis vel minimum ver- satus, qui de Lombardo non audierit, Summis hunc laudibus prosecuti sunt Mattheus Paris, Tritemius, sanctus Antoninus, Sixtus Senensis, auctuarium Aflligemense et Aquicinetinum, Henrieus Gandaven- sis, Opmeerus, Baronius et Bellarminus cardina- les, Genebrardus, Possevinus, Massonus in Annali- bus, Francicis, sexcentique alii. Albericus in Chro- nico recitat egregias tanti viri lucubrationes, librum Sententiarum, Glossaturam super B. Pauli Episto- las, opus satis grande super Psalterium, et hzc est jn scholis qu:e dicitur Major Glossatura. Addit Au- bertus Mir:us ex. Chronico Delgieo eum compilasse ex dietis sanctorum Patrum, hoc est Ambrosii, Hilarii, Augustini et Cassiodori, commendabile opus Sententiarum, in divinis eliam Seripturis sludiosis-

brevius fuit : sed hoc unum, idque magnificum pro- D simum et notabiliter doctum fuisse, ingenio subtilem

(1) Spicil; tom. VIII, pag. 415. ParnoL. CXCI.

(2) Sauval, tom. I, p. 432.

11 PETRUS

LOMBARDUS. {2

qui nomen suum eum tanta gloria transmisit ad po- A nem esse ex anima rationali et humana carne sub-

steros, ut suis opusculis theologorum schola ubique exercitata singulari veneralione Magistrum eum no- minet. Sententiarum ejus libros commentariis illu- strarunt doctissimi scholasticorum Guillelmus An- tissiodorensis, Albertus Magnus, 85. Thomas, S. Bonaventura, Guillelmus Durandus, JEgidius de Roma, Gabriel major, Scotus, Okamus, et Guillel- mus Eslius. Plures a Lombardo sermones scriptos asserit Eisingrenius. Libros ejus Sententiarum, parlim scriptorum vilio corruptos et mulatos, par- tim Lombardi ipsius bona fide, sed non satis cauta, multis falsis citationibus et aliis mendis laborantes, ut qui plura ab Hugone de Sancto Victore et Glossa ordinaria mutatus est, ad veri regulas revo- carunt tum Joannes Alealmus, tum Lovanienses ; commentaria vero in Psalmos, qui vocant Hymnos, et Soliloquia illustravit, et in lucem edidit Richar- dus Cenomanus. Cum autem primus theologi: va- stissimum pelagus totum aggressus esset, non mi- rum si vir alioquin doctissimus in aliquot scopulos erroris incurrat aliquando : loca videsis apud Sixtum Senensem in libris v et vr Bibliotheece sancta adno- lat. 62 et 71. Apud Alexandrum vero III hzresis nomine cum fuisset insimulatus, quod docuisset Christum. ut hominem non esse aliquid, summus pontifex Willelmo Senonensi archiep. mandavit ut in conventu episcoporum apud Parisios hanc Petri quondam Parisiensis episcopi doctrinam penitus abrogare studeret, theologisque docere juberet Christum ut perfectum. Deum sic perfectum homi-

sistentem. Scripsit quoque libellum contra Lombar- dum Joachimus abbas Florensis cenobii ; at vero in concilio generali Romano ipse accusator Joa- chimus damnatur anno 1215, Eamdem Petri Lom- bardi doctrinam fortiter impugnavit Gualterus sex- tus prior Sancti Vietoris Parisiensis quatuor libris nondum editis, qui in bibliotheca Victorina asser- vantur, in quibus eum annumerat Petro Ab:elardo, Petro Picetaviensi et Gilberto Porretano, quos appel- lat quatuor Francie Labyrinthos, vehementerque inseclatur quod ad Aristotelicam dialecticam fidei altissima mysteria meliantur. Alii Petrum Lombar- dum plagii insimulant, dicuntque ex libris Senten- tiarum Petri Abzlardi eum non parum profecisse,

pt Bandinum quemdam obscuri nominis theologum

in quatuor Sententiarum libris, qui Viennz» prodie- runt anno 1519, pene integrum exscripsisse. Vide Jacobum Thomasium De plagio litterario, a sect. 493 ad 502. In cap. Fraternitatem extra De dona- tionibus in vetusto cod.. ms. S. Germani a Pratis Alexander III scribens ad episcopum Parisiensem ait P. (Petrum Lombardum) decessorem ejus gra- ves donationes fecisse in detrimentum ecclesi: ca- nonicis suis inconsultis. Quod speclat ad eos qui volunt Lombardi fratres fuisse Petrum Comestorem, et Gratianum ex adulterio natos, fabulam reprobat S. Antoninus, ex eo quod Lombardus patria fuerit Novariensis, Gratianus decreti compilator Etruscus, et Petrus Comestor Trecensis.

NOTITIA ilISTORICO-LITTERARIA

Histoire littéraire de la France, par des religieux Bénédietins, t. XII, p. 585.

d 1l. Histoire de la vie de Pierre Lombard.

Pierre Lombard prit son surnom de la Lombardie il naquit, dans le territoire de la ville de Novare (3). Sa famille était. pauvre et obscure (4), mais il eutle bonheur de trouver un protecleur qui lui fit faire ses premieres études à Bologne. De (5) il se rendit en France pour les perfectionner, apportant avec lui des lettres de recommandation de l'Evéque de Lucques à S. Bernard. Celui-ci l'envoya dans l'école de Reims, pour lors enseignait vraisem- blablement Lotulfe, qui étant Novarais lui-méme, dut prendre un soin particulier de son compatriote. La renommée des professeurs de Paris l'attira de- puis en cette ville. Son dessein n'était pas d'y. faire

(9) Paul Jove (Hist. 1. ni) dit que Pierre Lombard était dans un bourz qu'on. nommait communément Lumen omnium ; ce qui lui fit donner, ajoute-t-il, à lu-méme le litre de Lumen omnium. Nous pensons que le bourg dont il s'agit ici, est Lumello dans le Milanais, que les géogra- phes prennent pour l'ancienne ville de Laumellum. Ce bourg est situé sur la riviere de Groena, entre Valence et Vigevano.

(4) On ne s'ariétera pasici à réfuter la fable qui donne

(qune longue résidence. Ainsi le mandait S. Bernard

(ep. 410) à Gilduin, abbé de Saint-Vietor, par une let- tre oitil le priait de pourvoir pendant quelques mois à son entretien. Mais les charmes d'un séjour dés lors si commode et si avantageux pour les gens de lettres, le captivérent bientót et ne lui permirent plus d'en sortir. Ardent au travail, ses progres con- formes à ses efforts lui méritérent une chaire de théologie, qu'il remplit durant plusieurs années avec la plus grande réputation. On prétend que pen- dant le cours de ses lecons il fut pourvu d'un ca- nonicat dans l'Eglise de Chartres. Mais cettefaveur, comme le prouve du Cange (6), tomba sur uneautre personne du méme nom, qui exercait les fonctions de médecin auprés du roi Louis le Jeune (7). Une

Pierre Lombard, Gratien et Pierre le Manzeur pour trois freres utérins, nés d'une femme adultere. La. distance des lieux suffit pour. détruire cette fiction. Pierre Lombard était Novarais, Gratien Toscan, et Pierre le Mangeur était de Troyes en Champagne.

(Ὁ) Dubois, Hist. eccl. Paris, t. V, p. 121.

(6) Gloss. Lat. verbo Archiater.

(1) Baronius s'est également mépris en le eonfon- dant avec Pierre Lombard, ami de saint Thomas de

—— UG

13

NOTITIA

14

récompense bien plus considérable l'attendait, mal- A Tout était matiére de probléme dans cette nouvelle

gré l'obstacle que l'obscurité de sa naissance, jointe à sa qualité d'étranger, semblait y former. C'était l'évéché de Paris, qui ayant vaqué l'an 1159 par la mort de Thibaut, fut d'abord offert à Philippe, frére du roi Louis le Jeune (8). Mais ce Prince qui n'avait pas jugé au-dessous de lui la place d'archidiaere de Paris qu'il occupait alors, trouva celle de pre- mier pasteur de cette. Eglise au-dessus de ses for- ces et la refusa. Sur ses avis et à sa. demande, on lui substitua Pierre Lombard, dont la vertu, les ta- lents et les services lui avaient paru plus assortis à celte dignité. C'est ainsi qu'un auteur contempo- rain raconte l'élection de ce dernier. Gaultier, prieur deSaint-Vietor dans le méme siecle, l'accuse au con- traire d'étre parvenu à l'évéché par des voies simo- niaques (9). Mais cet écrivain, comme on le verra ci- aprés, montre tant de passion contre la mémoire de ce prélat, qu'il ne mérite nullement d'étre cru. sans garant sur un pareil fait. Pierre ne jouit pas long- temps de l'épiscopat, et dés l'année suivante, 1160, on le voit remplacé par Maurice de Sulli (10). On ne connait presqu'aucum trait de son gouvernement, allendu sa briéveté. Mais celui que rapportent les auteurs du nouveau Gallia Christiana montre que la sagesse quil'avait porté sur son siége, ne l'y avait pas abandonné (11). i

Nous n'ignorons pas que le méme trait est attri- bué à d'autres prélats ; mais il n'y a nul inconvénient quil ait été répété et d'ailleurs nous le donnons pour tel que nous l'avons trouvé.

Le corps de notre prélat fut inhumé dans le chceur de l'église de Saint-Marcel prés de Paris, ou l'on voit encore cette épitaphe sur sa tombe (12) : Hic jacet Magister Petrus Lombardus Parisiensis epicopus, qui composuit librum Sententiarum, Glossas Psal- morum et Epistolarum, cujus obitus dies xut Kalend. Aug.

L'école théologique de Paris n'a point cessé d'ho- norer la mémoire de ce grand homme. Depuis un temps immémorial elle est dans l'usage d'obliger ses bacheliers en licence d'assister au service qu'elle fait célébrer tous les ans pour lui le 29 Juillet (13.)

2II. Ses écrits imprimés.

1? Deux méthodes régnaient dans les écoles de théo- logie, lorsque Pierre Lombard se mit sur les rangs pour enseigner. La premiere, qui était celle de l'an- liquité, consistait à expliquer par ordre la doctrine renfermée dans l'Ecriture, d'aprés l'Ecriture elle- méme οἱ la tradition. Méthode simple, mais süre,

acifique, lumineuse, qui maintenait dans sa purelé e dépót de la révélation, édifiait en instruisant, et fixait à l'esprit humain le terme il devait s'ar- réter dans la recherche des vérités du salut. La se- conde, que notre auteur avait presque vue naitre, était de traiter les matiéres de la religion comme celles de la philosophie, d'une maniere contentieuse et par la voie du raisonnement. Embarrassée, poin- üilleuse, plus propre à satisfaire la curiosité, qu'à nourrir la piété, elle rompait les barriéres qui sé- parent la raison de la foi, ouvrait la porte à des ques- lions sans fin; οἱ moins occupée du principal que de l'aecessoire, elle jetait des nuages sur le premier de ces objets par les efforts que ses partisans fai- saient pour répandre des lumiéres sur le second.

Cantorbéri et de Jean de Sarisberi, qui lui écrivit, en 1167, une lettre, qui est !a. trente-deuxieme du second livre de celles du saint prélat. Ce. Pierre Lombard était sous-diacre de l'Eglise Romaine, et devint cardinal, évéque de Bénévent. (PAc., ad an. 1167, n. 22.)

(8) Rob. de Monte, ad an. 1159.

(9) Egas. Bul., t. If, p. 858.

(10) Dubois, Hist. Eccl. Paris., t. Y, p. 122.

(11) Voyez ci-dessus lu notice extraite du Gallia Chris-

D

théologie, qu'on a depuis nommée Sceolastique , parceque tout s'y traitait contradictoirement, depuis l'existence de Dieu jusqu'au plus sublime de nos mystéres. La carriére élargie dela sorte, ouvrait un vaste champ chaque école élevait ses opinions particuliéres, souvent absurdes, quelquefois dange- reuses et presque toujours inutiles, s'occupait à les étayer par des sophismes captieux, et travaillait en méme temps à détruire par de semblables moyens celles qui leur étaient opposées. Pierre Lombard, témoin de cette licence, eut le bon esprit d'en aper-

cevoir les inconvénients et le zeéle de travailler à y

remédier. Pour l'exécution de ce dessein, il ramassa

dans les Péres et les anciens docteurs les passages

les plus précis surles questions qui s'agitaient alors

dans les écoles, et les distribua par ordre des ma-

tieres, afin. de former par un corps de décisions

nettes, respectables, authentiques, et capables, en p un mot, de lever tous les doutes, et de ramener tous les esprits l'uniformité de doctrine. L'Ouvrage qui résulta de ce travail, est intitulé les Sentences ; titre, comme on l'a vu ci-devant, qui n'était pas nouveau. Il est partagé en quatre livres, composés chacun d'un grand nombre de distinctions. La marche de l'au- teur est d'établir d'abord sur chaque matiere l'état de la question, ensuite d'exposer les opinions de part et d'autre, avec les autorités dont on les ap- puie, et enfin de porter le jugement qui lui parait le plus conforme à l'esprit de l'antiquité.

Toute science, dit-il dans sa Préface, a pour ob jet les choses ou les signes. Les choses se divisent en celles dont on doit jouir, et celles dont il n'est permis que d'user; c'est-à-dire, Dieu et les créa- tures. Les signes sont aussi de deux sortes; les uns se terminent à signifier sans conférer ce qu'ils signifient, tels sont les sacrements de l'ancienne loi ; les autres le donnent, ce sont les sacrements de la nouvelle loi. Voilà les quatre points qui entrent dans le dessein de l'auteur.

Le premier livre, compris en quarante-huit dis- tinetions, roule sur les attributs de la Divinité. Mais avant que d'entamer ce sujet, Pierre fait une ques- tion ; savoir, s'il n'est pas licite de jouir de la vertu pour elle-méme. Il se décide pour la négative, sur les principes de saint. Augustin qu'il cite, et prouve que la vertu doit étre rapportée à Dieu comme fin derniere. De il passe au mystére de la Trinité, qui fait la matiére de la seconde distinction. Aprés l'avoir établi par l'autorité de l'Ancien et du Nouveau Testament, il cherche danslatroisiéme quelles images lon peut trouver de la Trinité dans les créatures. La génération du Verbe occupe les six distinctions suivantes. Entre les questions que l'on y propose, la plus subtile, à notre avis, est celle-ci (dist. 7) : Le Pére a-t-il eu le pouvoir et la volonté d'engen- drer son Fils? Si vous répondez aflirmativement, il s'ensuit qu'il y a dans le Pére un pouvoir et une volonté que le Fils n'a pas. On résout cette difficulté en disant que. quoique le Pere ait engendré volon- tairement, néanmoins la génération n'est point un effet dela volonté, mais de la nature. Car il est Pére dela méme maniere qu'il est Dieu (dist. 6). Or sa divinité n'émane point de sa volonté. Il faut. donc en dire autant de sa paternité (dist. 7). :

La procession du Saint-Esprit et sa mission four-

tiana. Eni.

(12) Corrozet, Ant. de Par., c. 744.

(15) « Dans le choeur de l'église collégiale de Saint- Marce! à Paris, est une représentation du tombeau du cé- lebre Pierre Lombard, évéque de Paris. Cette figure et inscription, quoiqu'anciennes, ne sont pus du temps de sa mort, mais de plus de centans aprés, comme on le juge par la hauteur desa mitre. » Lr Brur. Hist. de Pa- ris, t. T, p. 196.

15 PETRUS LOMBARDUS 16

"

nissent la matiére de dix distinctions, depuiset com- A que ces propositions ne signifient autre chose, si-

pris la dixieme | jusqu'à la dix-neuviéme. inclusive- ment ; aprés quoi l'on traite des propriétés, tant ab- solues que relatives, des trois personnes divines, ce qui se termine à la trente-quatriéme distinction. On commence à la suivante, et l'on continue jusqu'à la fin du livre à parler de certains aitributs de la Divinité qui demandent une considération particu- liere ; savoir, sa science, sa providenee, sa prédes- lination, sa toule-puissance. Sur ce que toutes choses sont présenies à la connaissance de Dieu, lon demande (dist. 36) s'il faut accorder qu'elles soient dans l'essenee divine. La réponse est néga- tive, par la raison que bien que la connaissance de Dieu soit de son essence, cependant tout ce qui est dans cetle connaissance n'appartient pas à l'essence de Dieu ; autrement tout lui serait coessentiel et de méme nature que lui; ce qui est absurde. Cette essence divine est présente en tout lieu, et n'est

non que tout ce que Dieu veut est en son pouvoir 3 mais non pas réciproquement que tout ce qu'il a le pouvoir de faire, il le veuille ou le fasse réellement. Dieu peut-il faire les choses meilleures qu'elles ne sont? C'est une suite de la question précédente. Pierre se déclare pour l'aflirmative, et fait à ceux qui tiennent. pour Ja négative le raisonnement sui- vant : Pourquoi dites-vous qu'une créature particu- liere, ou méme la totalité des créatures, ne peut étre meilleure qu'elle n'est ? Est-ce parce qu'elle est si souverainement bonne, qu'il ne lui manque au- cune perfection ? Mais alors vous-égalez la créature au Créateur. Est-ce parce qu'elle ne peut admettre le plus grand bien qui lui manque ? En ce cas c'est un défaut dans elle, et non. une perfection ; et cer- tainement elle pourrait étre meilleure, si on la ren- dait susceptible d'un plus grand bien. Dieu peut done faire une chose meilleure qu'elle n'est. Il peut

renfermée dans aucun. Elle n'est ni locale, ni cir- p; aussi la faire d'une autre et meilleure maniere, bien

conseriptible. Il n'en est pas de méme des esprits. Quoiqu'ls ne soient pas susceptibles de dimension (dist. 37), ils sont néanmoins terminés et. eircon- scrits dans un lieu, mais de maniere que quand plu- sieurs esprits, et méme tous seraient rassemblés dans un méme lieu, ils ne se presseralent pas, et n'empécheraient point quil ny existàt aulant de matiére que s'il était entiérement vide. ;

La prescienee de Dieu peut se prendre en deux

maniéres (dist. 38), ou pour la simple connaissance des choses à venir, ou pour la détermination de ces mémes choses. Dans le premier sens elle n'est point cause des événements futurs, et toutefois elle les embrasse tous, bons et mauvais ; au lieu que, prise dans le second sens, elle ne s'étend qu'à ceux du premier genre, et les connait en les déterminant. La diflérence de la prédestination et de la réprobation, dist. 40), consiste en ee que par celle-là Dieu pré- voit ce qu'il doit faire dans les élus, et par l'autre il connait les maux que feront les réprouvés et dont il n'est pas l'auteur. La. prédestination avait alors des adversaires qui prétendaient qu'elle nécessitait les hommes ; et voici comme ils raisonnaient : Ce qui est impossible maintenant, l'a été de toute éter- nité. Or ilest maintenant impossible qu'un préde- stiné ne soit pas sauvé : done il n'a jamais été pos- sible quil ne le füt pas : donc il est de. nécessité absolue quil soit prédestiné. « Pour la solution de cette. difficulté, dit modestement notre auleur, j'ai- merais mieux entendre les autres que de parler moi-méme. » Ensuite, aprés avoir fait voir que la méme objeetion peut se faire contre la prescience, il répond directement en. distinguant : Celui qui est prédestiné, dit-il, ne peut étre en. méme temps non prédestné ; c'est-à-dire, que la prédestination et la réprobation ne peuvent jamais tomber sur le méme sujet : on l'aceorde ; mais on nie que Dieu de tout ilemps n'ait pu s'abstenir de prédesüiner celui qu'il a réellement prédestiné ; et comme sa puissance est toujours la méme, il est eneore vrai présentement quil peut n'avoir pas formé cette prédestinalion. On voit ici la distinction du sens composé et du sens divisé, que l'auteur rend par les termes de conjun- ctim et divisim.

La toute-puissance (dist. 43) fournit maltiere à plusieurs questions dont volelles plus remarqua- bles. Quelques théologiens modernes, dont Abailard était le chef, soutenaien! que Dieu ne peut faire que ce qu'il fait. Outre les raisons qu'on a vues ci-de- vant, ils s'étayaient encore de quelques endroits de saint. Augustin (14), οὐ il dit que Dieu n'est ap- pelé Tout-Puissant, que paree qu'il peut tout ce quil veut, et que sa volonté n'est pas plus grande que puissance. Notre auteur répond (dist. 44)

(14) Euchirid. c. 96 ; Confes. l. vir, c. 4.

entendu toulefois que cette maniére se rapporte à la chose méme; car si on la rapporte à la sagesse de l'ouvrier, il faut eonvenir quil n'y a point. d'au- tre ou de meilleure maniere que celle quil em- ploie.

Les quatre dernieres distinctions roulent sur la volonté de Dieu. L'auteur n'en connait que de deux sortes : la volonté du bon plaisir, qui est la volonté proprement dite ; et la volonté de signe, qui n'est que métaphorique. La premiere, qu'on doit regarder comme la cause universelle de toutes choses, est une (dist 45), et nadmet point de multiplicité ni de mutabilité, parce que jamais elle ne peut manquer d'avoir son. aceomplissement (15). La volonté de signe est de cinq sortes : précepte, défense, conseil, opération et permission ; et c'est pour cela que l'E- criture nomme quelquefois les volontés du Seigneur au pluriel. L'auteur se propose ensuite quelques difficultés sur l'efficacité souveraine de la volonté de bon plaisir (dist. 46). 1^ Jésus-Christ dit à Jéru- salem qu'il a souvent voulu rassembler ses enfants, comme une poule rassemble ses poussins sous ses ailes, et qu'elle ne l'a point. voulu ; 2? l'Apótre dé- clare que Dieu veut le salut de tous les hommes, et cependant tous ne sont pas sauvés. Pierre emploie pour réponse les explications que saint Augustin donne à ees deux passages dans son Manuel de la foi (c. 67, 98, 109). Mais Dieu veut-il aussi que le mal arrive ? Aprés avoir rapporté les diverses opi- nions sur celle queslion, lauteur conclut en cette maniere : « Disons done que Dieu ne veut pas qu'on « fasse le mal, sans. toutefois ajouter qu'il veut que « le mal n'arrive pas. Car tout ce qu'il. veut qui se « fasse, se fait réellement; et tout ce quil ne « veut pas qui se fasse, ne se fait point. »

L'homme veut quelquefois par une bonne volonté autre chose que ce que Dieu veut, et quelquefois il veut par une mauvaise volonté ce que Dieu veut par une bonne (dist. £8). Par exemple : un fils bien souhaite que son pére vive, et souvent Dieu ne le veut pas. Un fils dénaturé désire, au contraire, la mort de son pere, et Dieu la veut aussi. Il y a donc bien de la différence entre ce qu'il convient à l'homme et ce qu'il convient à Dieu de vouloir ; et la fin à laquelle l'homme rapporte sa volonté, doit tre la régle pour approuver cette volonté ou la con- damner.

Quelquefois la bonne volonté de Dieu s'accomplit parla mauvaise volonté des hommes, comme dans le erucifiement de son Fils. Mais, dit-on (ibid.), si Dieu a voulu la passion de son Fils, sa volonté a été, ou non, quil la βου τι de la part des Juifs. Dans le premier cas, il a done. voulu que les Juifs le missent à mort ? Pierre répond d'abord en conve-

(13) Hec una est, nec. multiplicitatem. recipit nec mutabilititem, quia inexpleta esse non potest.

11

NOTITIA.

18

nant simplement que Dieu a voulu que le Christ A transmission du péché originel, il examine quelle

souffrit et mourüt, parce que sa passion était un bien pour nous et la source de notre salut. Mais sur ce qu'on ajoute que Dieu voulait donc qu'il füt mis à mort par les Juifs, il distingue : Dieu a voulu que son Fils souffrit la passion et le crucifiement qui lui étaient causés par les Juifs, il l'accorde : Dieu voulait que les Juifs donnassentla mort à son Fils, il le nie. Car Dieu ne voulait pas, dit-il, l'action de ces Juifs qui était mauvaise ; mais il voulait la pas- sion de Jésus-Christ qui était bonne, et celte vo- lonté s'est accomplie par celle des Juifs qui était mauvaise. Ainsi finit le premier livre.

Le second, partagé en quarante-quatre distinc- lions, concerne les créatures. Dans la premiere on traite de la fin pour laquelle l'homme et l'ange ont été créés. Les dix suivantes roulent sur les anges. On entame à la douziéme l'Ouvrage des six jours, que l'on parcourt jusqu'à la seizieme. L'homme oc- cupe les restes du livre. Pourabréger, nous ne nous arréterons qu'à ce dernier objet. Aprés avoir détaillé les prérogatives de l'homme innocent, on demande (dist. 24) quelle gràce lui était nécessaire pour per- sévérer dans cet état. La réponse est quel'homme, ainsi que l'ange, avait recu dans sa création une gràce par laquelle il pouvait se maintenir, c'est- à- dire ne point déchoir de ce qu'il avait recu ; mais non pas mériter,sans une nouvelle gràce, le salut éternel. « La gràce de sa création, dit l'auteur, lui « donnait le pouvoir de résister au mal ; mais elle « ne lui donnait pas celui d'accomplir le bien. Il « pouvait cependant, au moyen de ce secours, bien « vivre en quelque sorte, parce qu'il pouvait vivre «sans péché. Mais il ne pouvait pas, sans l'aide « d'uneautre στᾶσα, vivre d'une maniere spirituelle « qui lui méritàt le bonheur éternel. »

Le libre arbitre est défini (ibid. et dist. 25, initio)

une faculté de la raison et de la volonté, par la- quelle, avec le secours de la gràce, on choisit le bien et sans celle gráce on se porte au mal. Mais celle définition, ajoute lauteur, ne convient ni à Dieu, ni aux saints glorifiés, lesquels, pour étre incapables de pécher, n'en ont que le libre arbitre plus parfait. « C'est pourquoi (16) si l'on examine * ]a chose de plus pres il parait que le libre arbitre n'est appelé tel, que parce qu'il peut sans con- train'e ni nécessité rechercher ou choisir ce quela raison lui aura dicté. » La gràce se divise on opérante et coopérante (dist. 26). La premiere prévieut la bonne volonté; car c'est par elle que la volonté de l'homme est délivrée et préparée pour étre bonne, et pour vouloir effica- cement le bien. La seconde suit la volonté déjà ren- due bonne, etl'aide à exécuter. Mais comment la gràce prévient-elle la volonté? (17) En lui inspirant une foi accompagnée d'amour. On dispute si la gràce opérante οἱ la gràce coopéranle sont deux gráces réellement différentes. L'auteur incline pour ceux qui pensent que ce n'est qu'une méme gràce, el que toute la disünction ne consiste que dans les effets. La gráce, dit-il, est appelée opérante, en tant qu'elle délivre la. volonté et ]a dispose à voloir le bien ; et coopérante, en tant qu'elle l'aide pour ne pas vouloir en vain, c'est-à-dire, pour accomplir la bonne ceuvre.

La question du péché originel est une de celles que l'auteur traite avecle plus d'étendue et. de soin (dist. 30-33). Dans les quatre distinctions consa- crées à ce point de doetrine, aprés avoir prouvé la

^

(16) Unde , si diligenter inspiciatur , liberum vi- detur dici arbitrium, quia sine coactione et neces- sitate valet appetere vel eligere quod ex ratione de- creverit.

(^) Si mons!ratur

nihilominus tibi voluntatem pr:eve-

diligenter qui sit ipsa

attendas, gratia

est sa nature, et montre par saint Augustin, que c'est la concupiscence méme que l'Apótre nomme la loi du péché. On demande qu'est-ce que cette concu- piscence dans les enfants? Ce n'est pas un acte, dit- 1], mais un vice qui rend l'enfant disposé à convoiter, et qui fait réellement convoiter l'adulte. Mais, ob- jecte-t-on (dist. 32, iniiio), le baptéme efface le pé- ché originel, et néanmoins la concupiscence demeure aprés ce sacrement. L'auteur répond que bien que le baptéme ne détruise pas la concupiscence, néan- moins il la diminue et l'empéche de dominer et de régner : en sorle que ce qui en reste n'est plus im- puté à péché, mais est seulement la peine du péché, au lieu qu'il était auparavant et peine et péché. La concupiscence a-t-elle Dieu pour auteur? Oui, comme peine, dit-il (?bid.) ; mais commme péché, c'est l'ouvrage du diable.

A lexamen du péché originel succede celui du péché actuel. L'auteur (dist. 41, initio) discutant la question, savoir si toutes les actions faites sans la foi sont mauvaises, dit que l'affirmative (18) est soutenue par quelques-uns avec probabilité ; et il en allégue les raisons tirées de saint Augustin ; ensuite il rapporte le sentiment de ceux qui tenaient pour la négative, et ne décide rien.

L'Incarnation, les trois vertus Théologales, les quatre Cardinales, les dix Commandements de la loi, la différence des deux Alliances, sont les objets qui remplissent le troisiéme livre composé de qua- rante distinctions.

Une des questions qui agitaient fort les écoles du temps de Pierre Lombard, était de savoir si la na- ture divine, ou seulement la personne du Fils, s'é- tait incarnée. On alléguait pour et contre des rai- sont tirées des Péres. L'auteur, aprés les avoir ba- lancées, conclut qu'il faut dire que la personne du Fils a pris la nature humaine, et qu'à celle-ci la na- ture divine aété unie daus le Fils ; et c'est pour cela, ajoute-t-il, que l'on dit véritablement que la na- ture divine a pris chair. Quant à ce qu'on dit, pour- suit-il, quele Fils seul apris la forme d'esclave, par on ne prétend point exclure la nature divine, mais seulementles personnes du Pére et du Saint- Esprit. Eníin, sur ce qu'on objectait que ce qui est propre au Fils etnonce qui est commun à la Divinité, s'est re- vétu de l'humanité, il répond que la nature divine s'est unie à la nature humaine dans la propre hypostase du Fils, et non dans celle des trois personnesen commun.

On disputait encore vivement sur l'adoration de l'humanité de Jésus-Christ (dist. 9). Les uns préten- daient quon nelui devait pas un culte de latrie, mais seulement un culte de dulie, dont ils distin- guaient deux sortes ;. l'un qu'on peut rendre à toute créature sainte, l'autre qui ne convient qu'à la créature par excellence, c'est-à-dire, le corps et làme de Jésus-Christ. C'était l'opinion de Gilbert de la Porrée. D'autres voulaient. qu'on ne reudit qu'une seule et méme adoration aux deux natures, et c'est le sentiment que. notre auteur adopte. (dist. 10), aprés l'avoir appuyé de passages trés-précis de l'antiquité.

Aulre question qui faisait grand bruit dans les écoles : Jésus-Christ en tant qu'homme est-il une personne ou quelque chose ? Les arguments pour et contre se balancent, dit notre auteur. Car on prouve qu'il est une personne parles raisons suivantes : Si en tant qu'homme il est quelque chose, e€'est ou une personne, ou une substance raisonnable : mais s'il

B

C

niens et prieparans, scilicet fides cum dilec ione.

(18) Quod a quibusdam non irrationabibter ad- struilur, qui dieunt omnes actiones et voluntates hominis sine fide malas esse, quie fide habita bono existunt.

19

PETRUS LOMBARDUS.

20

est une substance raisonnable, il esten mémetemps A qu'il avait. la connaissance claire et distincte de

une personne. En effet la définition de la personne n'est autre chose que lasubstance raisonnable d'une nature individuelle. Donc, en accordant qu'il est quelque chose en tant qu'homme, on est forcé de convenir qu'il est une personne. Mais cet aveu Jette dans un inconvénient. Car si en tant qu'homme il est une personne, donc il est une quatriéme per- sonne de la Trinité ; donc il est Dieu par son huma- nilé. C'est pour éviter cet inconvénient οἱ d'autres, ajoute-t-il, que quelques-uns soutiennent que Jésus- Christ, en tant qu'homme, n'est ni une personne, ni quelque chose. Pierre montre ensuite la fausseté du raisonnement l'on conclut de ce que l'homme dans Jésus-Christ est une substance raisonnable, qu'il est en méme temps une personne sous ce rap- port. Car, dit-il, l'àme de Jésus-Christ est une sub- stance raisonnable. Cependant elle n'est pas une chose isolée et non unie à une autre. Du reste, ajoute-t-il, cette description dela personne ne con- vient pas aux trois personnes de la Trinité. Il fortifie cette réponse d'un argument tiré de ce que le Christ a été prédestiné pour étre fils de Dieu, d'oü il s'en- suit quil est quelque chose en tant qu'homme. Mais il combat aussitót celle preuve, en disant que cen'est point à raison de son humanité qu'il est fils de Dieu : Non enim quo homo est, eo filius Dei. C'est par il termine cette question, laissant à présu- mer qu'il penchait vers l'opinion des Nihilistes, c'est- à-dire, de ceux qui prétendaient que Jésus-Christ n'é- lait point quelque chose suivant l'humanité (dist. 14).

Hugues de Saint-Victor s'était efforcé de prouver que la scieace divine et la science humaine sont égales en Jésus-Christ. Pierre-Lombard prend le juste mi- lieu entre cette opinion et celle des théologiens qui soutenaient que l'àme de Jésus-Christ ignore quel- que chose. Il convient que par la sagesse qu'elle a recue en vertu de son union avec le Verbe, elle sait tout ce que Dieu sait, mais qu'elle nele comprend pas aussi parfaitement que lui ; d'oit il infere que la sagesse de cette áme n'est pas égale à la sagesse du Verbe ; parce que dit-il, celle-ci est bien plus ex- cellente et comprend toutes choses d'une maniere bien plus parfaite. On objec!ait que si l'humanité de Jésus-Christ sait tout, 1l s'ensuivrait qu'elle peut aussi tout. Pierre nie la conséquence, par la raison que la toute-puissance est un attribut incommuni- cable de la divinité, au lieu que la connaissance appréhensive de toute chose peut étre accordée à la créature, et l'a été effectivement à l'àme de Jésus- Christ, suivant le témoignage de l'Ecriture.

En traitant de la mort de Jésus-Christ, Pierre met en question si dans cet état la Divinité fut sé- parée ou non de l'humanité. Plusieurs théologiens soulenaient l'affirmative. Il rapporte leurs argu- ments (dist. 21), les réfute, et prouve par des au- torités précises que l'àÀme et la chair du Sauveur, quoique divisées par la mort, ne furent ni l'une ni l'autre séparées du Verbe.

Jésus-Christ ayant été doué de la plénitude des vertus et des gráces, a-t-il eu la foi, l'espérance et la charité ? C'est à l'occasion de eette question, et avant que d'y satisfaire, que l'auteur parle des verlus théologales (dist. 23); et il en parle fort au long. « La foi, dit-il, a proprement pour objet les choses qu'on ne voit pas. » 1] distingue deux sortes de foi : l'une qui est informe et commune aux mau- vais chrétiens et. aux démons, c'est la foi dé- pourvue de la charité ; l'autre qui est particuliére aux bons et les caractérise, c'estla foi formée par la charité. La premiére, selon lui, n'est pas une vertu, quoiqu'elle soit néanmoins un. don de Dieu. L'espérance regarde les biens invisibles et éternels. Elle ne peut étre sans amour. Jésus-Christ n'a eu nil'une ni l'autre de ces vertus (dist. 26), parce

B

leurs objets, qu'elles ne voient que comme dans un miroir et en énigme. Mais il a eula charité, et dans le plus haut. degré. Cette verlu, qui consiste aimer Dieu pour lui-méme, et le prochain pour Dieu ou en Dieu, peut-elle se perdre lorsqu'on l'a une fois reque ? Pierre l'affirme (dist. 32), et le prouve contre quelques docteurs qui le niaient. Cependant il avoue que la charité parfaite ne se perd point, ou se perd rarement. hs

Le quatriéme livre, compris en cinquante distinc- tions, embrasse les sacrements de l'ancienne et dela nouvelle loi, le jugement dernier, la résur- rection des morts, le bonheur des saints dans le ciel, et les peines des damnés en enfer.

L'auteur prétend (dist. 1) que la circoncision avait la méme efficacité que le baptéme pour remettre les péchés, mais non pour conférer la gráce. Le baptéme donné au seul nom de Jésus-Christ est va- lide, selon lui (dist. 2). De son temps, il ne se con- férait encore que par immersion, et l'usage de l'E- glise Gallicane était de répéter cette immersion jus- qu'à trois fois en l'honneur de la Trinité. Cependant il croit permis de s'en tenir à une seule, pourvu que. la coutume de l'Eglise l'on se trouve ne s'y oppose pas.

Sur la confirmation (dist. 7), il. regarde le saint Chréme comme essentiel à ce saerement, dont il ne reconnait point d'autre ministre que l'évéque.

Il fait consister (dist. 8) la forme de l'Eucharistie dans ces paroles : Ceci est mon corps, ceci es mon sang. « Car lorsqu'on les profére, dit-il, le pain et le vin se changent au corps et au. sang de Jésus- Christ ; le reste n'est que pour honorer Dieu. » Il combat vigoureusemet l'hérésie de Bérenger (dist. 10) ; mais il soutient mal à propos (dist. 13) que le pouvoir de consacrer ne réside que dans les pré- ires catholiques, et qu'il ne se fait aueun change-

(; ment réel du pain et du vin dans le sacrifice offert

par des prétres hérétiques ou excommuniés. Dans]la pénitence, il distingue trois actes (dist. 11) : 1ὰ contrition, la confession et la satisfaction. Mais sont-ils également essentiels à ce sacrement ? Les opinions variaient dés lors sur ce sujet. Pierre se déclare pour celle qui assure que la seule con- trition sans confession orale efface les péchés. « Car dés qu'un pénitent, dit-il (dist. 18), vraiment con- trit se propose de se confesser, Dieu lui remet ses péchés parce qu'alors il y a confession de cceur, quoique non de bouche, par laquelle l'àme est pu- rifiée de ses fautes, et la dette de la mort éternelle lui est remise... Il faut donc que le pénitent se confesse, s'il en le loisir ; mais avant qu'il fasse sa confession de vive voix, s'il en a le vceu dans le ceeur, il a déjà recu la rémission des péchés. » Mais, demande-t-on plus bas, si le péché a été remis par la contrition dés que le pénitent a formé la résolu- lion dese confesser, qu'est-ce que le prétre peut lui remettre (au tribunal de la pénitence)? « Quel- ques-uns, répond-il, pensent que le pécheur étant lié d'un doublelien, savoir par la souillure de l'àme et par la dette de la peine éternelle, Dieu le dégage par lui-méme du premier lien, et le prétre du se- cond. D'autres disent que Dieu seul remet la dette éternelle , comme lui seul vivifie l'àme intérieure- ment par lui-méme. » Aprés avoir rapporté quel- ques autorités pour appuyer ce dernier sentiment, l'auteur conclut en. cette maniere: « On voit évi- demment par que Dieu absout lui-méme le péni- tent de la dette de la peine, quil l'absout, dis-je, quand il l'éclaire intérieurement, en lui inspirant la véritable contrition du cur. La raison vient à lappui dece sentiment. Car personne n'est vrai- ment contrit.... qu'il n'ait la charité. Or celui qui ala charité mérite la. vie éternelle ; et personne

-

24

NOTITIA.

22

n'est digne en méme temps dela vie et dela mort... A réduits à la taille. de Jésus-Christ; car il dit lui-

Il ne s'ensuit pas de que nous refusions aux pré- tres le pouvoir de remettre et de retenir les péchés, c'est-à-dire de déclarer les pécheurs liés ou déliés... Car ils lient lorsqu'ils imposent la satisfaetion. pé- nitentielle à ceux qui se confessent, et ils délient lorsqu'ils en relàchent quelque chose, ou qu'ils ad- mettent les pénitents purifiés à la participation des sacrements. » Ce passage manifeste deux choses : la premiere, que Pierre Lombard n'admettait qu'une espéce de contrition pour la pénitence, savoir : la contrition parfaite à laquelle 1l attribuait la vertu d'effacer les péchés avec le voeu du. saerement. C'é- lait l'opinion de Hugues de Saint-Victor, et Qa été celle de plusieurs grands théologiens jusqu'au con- cile de Trente, et de quelques-uns méme depuis. La seconde , qu'il ne regardait labsolution sacra- mentelle que comme un acte juridique par lequel

le prétre déclare que les péchés sont remis. L'une

et l'autre opinions, malgré les noms etle nombre de leurs défenseurs, sont universellement rejetées de nos jours, et avec raison, comme opposées à l'esprit du concile de Trente, et aux décisions de plusieurs Péres de l'Eglise.

Pierre ne dit rien sur l'Extréme-Onclion que ce qui est avoué de tous les théologiens.

Il n'agite, touchant l'Ordre, qu'une seule contro- verse (dist. 25). C'est celle qui concerne les ordina- tions faites par les hérétiques. Il avoue que cette question est trés-embarrassée, et. qu'il y a des rai- sons trés-fortes pour et contre la validité de ces ordinations. Il se contente de les rapporter sans rien décider.

Pierre emploie seize distinctions pour expliquer le sacrement de mariage. Son inslitulion, son es- sence, ses avantages, ses empéchements dirimants, ses devoirs, son indissolubilité sont les principaux arlieles qui entrent dans ce traité. Examinant la

uestion du mariage des infideles (dist. 29, versus [in.), il demande s'il peut se résoudre parla con- version de l'une des parties à la religion chrétienne. Aprés avoir exposé les moyens de l'affirmative, il dit « qu'il est, à la vérité, permis au mari devenu fidéle de renvoyer sa femme infidéle, quoiqu'elle consente d'habiter avec lui; mais que pendant qu'elle vitilne peut en épouser une autre. Pour celle, ajoute-t-il, qui se retire volontairement, il n'est pas tenu de la suivre ; et pendant qu'elle vit, il peut contracter un nouveau mariage. Mais cela, poursuit-il, ne doit s'entendre que de ceux qui se sont mariés dans l'infidélité. Que si l'un et l'autre se convertissent à la foi par la suite, ou. qu'ils aient contracté leur mariage étant déjà fidéles, et qu'en- suite l'un des deux apostasiant quitte l'autre en haine de cette méme foi, alors celui qui est aban- donné ne doit point suivre celui qui se relire; mais tant que celui-ci vivra il ne pourra se remarier, parce qu'il y a entre eux un mariage ratifié, ratum, gui ne peut se dissoudre. » C'est à peu prés la méme oetrine que celle de Hugues de Saint-Victor sur la dissolubilité du mariage des infidéles. On la re- trouve dans tous les scolastiques qui onl. suivi jus- qu'à nos jours. .

Parmi les décisions que notre auteur donne sur l'état des hommes aprés cette vie, celles-ci nous ont paru les plus remarquables (dist. 43). Tous les hommes ressuseiteront dans l'état de l'homme par- fait, à la mesure de làge plein de Jésus-Christ, c'est-à-dire à làge d'environ trente ans. Mais ils ne seront pas tous de la méme stature, et les plus grands ne seront pas raecoureis pour étre

(19) Enchir., c. 89. (20) Script. Angl. p. 947. (21) Cat. mss. Angl. part, i1, n. 1145 et 1774.

méme qu'ils ne perdront pas un cheveu de leur téle, ils ressusciteront sans aucun défaut corporel, et Dieu fera, comme dit saint Augustin (19), en ras- semblant toutes les parties de leurs corps éparses dans l'univers, ce que fait un slatuaire lorsqu'il veut refondre une statue informe. Apres l'avoir bri- sée, ilen jette tous les morceaux dans un moule plus régulier, ils s'arrangent autrement qu'ils n'étaient la premiere fois, et prennent une nouvelle configuration. C'est la méme statue quant àla sub- stance ; elle ne differe que pour la forme.

Les saints dans le ciel entendent les priéres qu'on leur offre sur la terre (dist. 46); et cela n'est nullement impossible à croire, parce qu'ils connais- sent dans la lumiére du Verbe qui les éclaire, les choses d'ici-bas qui peuvent les réjouir, ou dans lesquelles ils peuvent nous aider. Ils intercédent pour nous en deux maniéres, et parleurs mérites,

B qui ajoutent du prix à nos prieres, et par leur affec- tion, en désirant et demandant l'aecomplissement de nos voeux, ce. qu'ils ne font néanmoins qu'avec subordination à la volonté. divine. Pierre Lombard pense (dist. 47) que les damnés ne souffrent pas toutes les peines qu'ils méritent à la rigueur, et que Dieu leur fait sentir quelques effets de sa miséricorde.

Tels sont les objets qui nous ont le plus frappés dans les quatre livres que nous venons de par- courirp ouvrage qui a mérité à son auteur le titre de Maitre des Sentences, qui a servi de texte aux lecons des professeurs de théologie pendant plusieurs siécles, et dont les lumieres de ces derniers temps n'ont pas éclipsé la célébrité. Le nombre des commentaires qui ont été faits sur ces livres se- rait presqu'infini à délailler. Pitseus en compte jus- qu'à cent soixante composés par les seuls Anglais (20). Mais qui pourrait faire l'énumération de ceux qui ont été enfantés parles théologiens des autres

( nations ?

On ne s'est pas contenté d'orner de commentaires la Somme des Sentences, on a voulu méme lui préter les gráces de la versification. Les biblio- theques deCaio-Gonvelen et de. Saint-Pierre de Cam- bridge conservent chacuneun manuscrit, qui a pour titre: Quatuor libri Sententiarum versificati (21).

Avant que de passer aux autres productions de notre auteur, nous ne devons point dissimuler le doute que le docteur Echius, Chelidonius et Thoma- sius ont élevé sur le véritable pére de celle dont on vient de rendre compte (22). Le premier ayant ren- contré dans l'abbaye de Molk un manuserit intitulé la Somme de Maitre Bandini, la lut attentivement, dit-il, οἱ s'apercut avec surprise qu'à la réserve du siyle, elle ne différait presqu'en rien des Sentences de Pierre Lombard. « J'en fis la confrontation sur- le-champ avec un imprimé, ajoute-t-il , et il me pa- rut que l'un des deux écrivains devait passer pour plagiaire, mais sans faire tomber mon soupcon sur l'un ni sur l'autre. Car Pierre Lombard depuis tant de siécles passe si universellement pour l'auteur de ceite Somme, qu'on ne peut la lui enlever sans les raisons les plus claires et les plus. fortes. Cependant le manuscrit de Bandini est. ancien, et il se trouve parmi les manuserits d'un trés-ancien monastere. De plus, l'ouvrage est fait de. maniere qu'il parait avoir été plus facile d'y ajouter que d'en retran- cher: Tali formula concinmatus, ut quis facilius addiderit quam detraxerit. » Chelidonius, abbé des Bénédictins Ecossais, à Vienne, ayant eu commu- nication de ce manuscrit, le fit imprimer en cette ville chez Jean Singrenius l'an 1519, en un volume

Anecd. t.

Pez, ], Diss. isag., p. xLv, xLvil

23 PETRUS LOMBARDUS. 24

in-folio avec une dédicace adressée à l'empereur A l'apologie de Pierre Lombard, composée par lui-

Maximilien. Cet éditeur ne doute nullement que la Somme de Bandini ne soit l'original des livres des Sentences, et Thomasius, comme on l'a dit, parait appuyer cette opinion. Mais un manuscrit du xiri* siecle, découvert par dom Bernard Pez (23) dans la bibliotheque de l'abbaye d'Ober-altaich, dissipe en- liérement le nuage. Il porte en titre: Abreviatio magistri Bandini de libro Sacramentorum. Magistri Petri Parisiensis episcopi fideliter acta. Ainsi ni Pierre Lombard, ni Bandini ne sont coupables de plagiat; mais le dernier a fait, ce qui est trés- permis, l'abrégé de l'ouvrage du premier.

Pierre Lombard est auteur d'un Commentaire sur les Psaumes et les. Cantiques, dans lequel il emploie et amplifie la Glose interlinéaire d'Anselme de Laon. Ce Commentaire, dit Albéric de Trois- Fontaines (24), est ce que les écoles appellent aujourd'hui la Grande Glose, luec est in scholisqua

dicitur Magna Glossatura. Gerohus, prévót des Cha- p

noines réguliers de Reichersperg en Baviere, dans sa lettre au pape Alexandre III, sur les erreurs qui avaient cours de son temps (25), reléve une pro- position de cet ouvrage, oi l'auteur semble avancer qu'on ne doit qu'un simple culte de dulie, et non celui d'adoration à l'humanité de Jésus-Christ. Mais la maniere orthodoxe dont Pierre Lombard s'explique sur ce sujet dans sa Somme des Sentences (L. HI, dist. 10), demande qu'on interpréte cette proposition en bonne part. Ou bien il faut dire que la Glose sur le Psautier ayant été faite avant la Somme, i| aura rétracté dans celle-ci ce quil

"avait hasardé témérairement à cet égard dans l'autre.

3^ IL a fait sur la concorde évangélique un Com- mentaire dont nous ne pouvons rien dire, parce que nous ne l'avons point vu, et. qu'aucun. hibliographe n'en a rendu compte.

15 Nous avons de lui un autre. Convnentaire sur les Epitres de saint Paul, tiré en grande partie des Péres, et surtout de saint Ambroise, de saint Jéróme et de saint Augustin. Cet ouvrage est clair, métho- dique, et renferme, outre les pensées des Péres, de fort bonnes vues propres à l'auteur.

IIL— ouvrages manuscrits ou perdus.

Les ouvrages de Pierre Lombard qui n'ont pas encore vu le jour, sont:

1* Des Gloses sur Job, dont on conserve un exem- plaire parmi les manuscrits de l'abbaye de Savigni, àu diocése d'Avranches (26). , , ?? Des Sermons sur les Dimanches et Fétes de l'année, qui se rencontrent dans la bibliothéque de la Cathédrale d'Erfort (27), οἱ dans celle de l'ab- baye d'Alne, ou d'Aune, au diocese de Liége (28). On les voit aussi à la bibliotheque, du Roi, dans un seul et méme volume, et le Sermon de l'Eucharistie à part dans un autre (3588).

3* Deux lettres à Philippe (29), archevéque de Reims, et une à Arnoul, prévót de l'Eglise de Metz (30). Cette derniére est une réponse à celle qu'Ar- noulavait écrite à notre auteur, ces trois piéces existent, selon Fabricius, dans un méme manuscrit, à la bibliothéque Pauline de Leipsick.

4^ Parmi les manuserits de l'abbaye d'Alllighem (31), on trouve Petri Lombardi methodus practice theologie. Ce litre annonce vraisemblablement un ouvrage différent des Sentences.

5^ Léland (32) témoigne avoir eu entre les mains

35) Pez, Anecd. , t. 1. Diss. isag , p. XLv, XLvir, n? 67. (24) Ad an. 1156, p. 528. Ó

(25) Pez, Anecd. t. V, p. 555.

(26) Le Long. Biblia Sacra, t. 11.

(27) Cat. mss. Angl. part. 1v, p. 1645.

(28) Sand. mss. Belg. part. Ir, p. 944.

(39; HW n'y a point. eu dans le xir siecle d'archevéque

méme contre les imputations d'erreurs dont le char- geait Jean de Cornouailles qui avait été son disciple. Dans cet ouvrage, dit Léland, Pierre Lombard ré- pond d'une maniere exacte, forte et subtile aux ob- jections de son adversaire, et le traite avec la supé- riorité d'un vieux soldat sur un champion qui com- mence d'entrer en lice. Nous ignorons ce que cet ouvrage est devenu. Mais il est. certain, comme on le verra, que Jean de Cornouailles ne se tint point pour vaincu, et ne rendit pas les armes.

& IV. Sa doctrine, son érudition, son génie, sa maniere d'écrire.

C'est principalement sur la Somme des Sentences, qu'on doit apprécier le mérite littéraire de Pierre Lombard. On a rendu compte ci-dessus de la marche de cet ouvrage et des principaux articles de la doc- trine qu'il renferme. On a parlé aussi de la célébrité dont il a constamment joui dans les écoles. Il est à propos maintenant de retracer les contradictions qu'il essuyées, et de marquer en détail ce qui en a été l'occasion. Sous prétexte du Nihilisme qu'on y insi- nue, Jean de Cornouailles, dont il a été question plus haut, entreprit, du vivant de lauteur et aprés sa mort, de le faire condamner. Il adressa dans cette vue un écrit plein de fiel et d'emportement au pape Alexandre HII, et se donna, pendant environ douze ans, divers mouvements pour atteindre ce but. Ala finil obtint du pontife, l'an 1170, un reserit portant défense à tous les professeurs d'enseigner que Jésus-Christ en tant qu'hommen'est point quelque chose. Telle fut la reconnaissance de ce disciple pour son maitre, et tel fut le succés de ses démarches. Peu aprés, Gautier, prieur de Saint- Victor, renouvela les mémes attaques avec aussi peu deménagementdans son traité con£re les quatre laby- vinthes de la théologie. Un troisiéme antagoniste de notre auteur s'éleva du fond de l'Italie, vers le méme temps (33). C'était le fameux Joachim, abbé de Flore en Calabre. Il accusa le Maitre des Senten- ces d'admettre une quaternité dans les personnes di- vines; et cela pour avoir dit (Sent. l. 1, dist. 8) quele Pere, leFils et le Saint-Esprit sont une certaine chose Souveraine, guedam summa res, qui n'engendre point, n'est point engendrée et ne procéde point. Tout absurde que füt l'aecusation, il se mit en de- voir de la prouver par un livre quil présenia au concile de Latran célébré l'an 1179. Occupée d'autres objets, l'assemblée ne jugea pas à propos de pro- noncer sur ce point ; mais celle qui se tint au méme lieu, l'an 1215, prit hautement la défense dela pro- position dénoncée, et flétrit par une censure igno- minieuse le libelle du dénonciateur (34).

Plus modérés et plus équitables que ces trois ri- vaux de Pierre Lombard, les maitres en théologie de Paris dressérent, vers l'an 1300, une liste des ar- licles qu'ils n'approuvaient point dans l'ouvrage des Sentences, et s'accordérent à ne les point enseigner. Mais il est à remarquer, d'aprés M, d'Argentré, que cette liste ne fut point rédigée dans une assemblée de lUniversité, que les articles qu'elle contient n'ont cessé d'étre enseignés que par une conven- tion économique, et qu'on ne connail aucun. décret, ni de cette école, ni d'aucune autre qui les ait pros- crits. Ils sont au nombre de seize, dont voici les plus remarquables: 15 La charité par laquelle nous aimons Dieu et le prochain, m'est point quelque

de Reims du nom de Philippe. Cest apparemment Phi- lippe, archidiacre de Paris.

(50) Fabr. Bibl. med. lat. t. V, p. 782.

(51) Sand., ibid, part. u, p. 147.

(52) Script. Britan. p. 221.

(95) D'Argentré, Coll. jud. nov. t. I, p. 219-920.

58) Matth. Paris, ad an. 1179. -

25 NOTITIA. 26

chose de créé, mais le Saint-Esprit méme. (Saint A naux. La paresse entretenait ce préjugé, la fureur

Thomas explique néanmoins en bonne part cette proposition, en disant que (2-2, qu. 23, a. 2) « l'intention du Maitre n'est pas que le mouvement par lequel nous aimons Dieu, soit le Saint-Esprit méme, mais quil vient immédiatement du Saint- Esprit, et non. par le moyen d'aucune habitude, comme les actes des autres vertus, tels que ceux dela foi et de l'espérance). » Les anges crois- sent en mérite par rapport à la récompense essen- tielle, jusquau jugement dernier. 3* L'homme, avant le péché, jouissait de la vision intuitive de Dieu. £e Ceux qui furent baptisés du baptéme de Jean, sans y mettre leur espérance, n'étaient point tenus de recevoir celui de Jésus-Christ. 5? Les schismatiques, les hérétiques, les excommuniés et ceux qui sont dégradés, ne consacrent point le corps de Jésus-Christ. 6? Les évéques qui sont dans le méme cas n'ont pas le pouvoir deconférer les ordres.

A ces seize articles, les modernes en ont ajouté dix autres, qui sont les mémes que nous avons re- levés dans l'analyse des Sentences. Voilà pour les méprises positives de notre auteur.

On lui reproche (35), outre cela, des omissions importantes, comme sur l'Eeriture sainte, l'Eglise, la primauté du pape, les conciles : toutes matiéres qu'il ne touche point ; des allégories forcées qu'il rap- porte quelquefois en preuve de ses assertions ; enfin un défaut de critique qui lui a fait adopter des pieces supposées,telles que les fausses Décrétales.

Malgré ces taches, Pierre Lombard, ainsi qu'on Ia dit, a toujours été regardé, et ne cessera de l'étre, comme le chef et le modéle de l'école. mé- rite effectivement ce double titre, soit par l'excel- lence de sa méthode, la meilleure, pour ne pas dire la seule, à laquelle on puisse s'attacher, soit par la justesse et lasagacité de son esprit, qui se mani- festent. dans presque toules ses décisions ; soit par létendue et le choix de son érudition, dont on voit des traits frappants dans ce nombre prodigieux de passages de l'Ecriture et des Peres, qu'il emploie pour l'ordinaire avec goüt et discernement dans ses livres; soit enfin par la netteté de son style, qui, à quelques endroits prés, est le mieux assorti au genre des matiéres qu'il traite. Pourquoi done ce guide si respectable et si respecté a-t-il toujours été si peu suivi ? Pourquoi ce Maitre par excellence n'a- til presque fait aucun disciple ? Chose étonnante! L'Ecole, tout occupée à feuilleter, expliquer, com- menter, analyser la Somme des Sentences, en a gé- néralement abandonné la méthode et le plan. Cet ouvrage, fait pour bannir de la théologie toutes les questions inutiles et souvent dangereuses, pour marquer les bornes oit l'esprit humain doit se ren- fermer dans l'étude de cette science divine, pour faire connaitre les sources essenüelles dans les- quelles il faut la puiser; cet ouvrage, dis-je, si bien entendu au jugement de ses inlerpréles, a néan- moins eu des suites entierement contraires à sa des- tinalion. Jamais, en effet, la licence des opinions ne fut plus grande que depuis qu'il eut paru. Jamais les scolastiques n'étudierent avec plus d'ardeur la philosophie paienne, et n'en firent un plus grand usage dans les matiéres de religion, que depuis que Pierre Lombard leur en eut montré le danger. Jamais l'étude des Péres ne fut plus négligée, que depuis qu'il en eut prouvé la nécessité par ses principes et fait sentir l'utilité par son. exemple. Oserons-nous le dire ? C'est le degré de perfection oit notre auteur semblait avoir porté son travail, qui a fait aban- donner la route qu'il avait tracée. Dans ces temps dénués de critique on s'imagina qu'il ναὶ, épuisé toute la doctrine de l'ntiquilé dans ses livres, et par on se crut dispensé de recourir aux origi-

(53) Fleury, Hist. eccl. 1. vut, n. 34.

de disputer le fortifiait. Car que faire dans une école nombreuse, comment s'y exercer et s'y dis- tinguer sans le secours de la dispute ?

Ce fut dans le méme temps et par les mémes causes que l'on vit dégénérer l'étude du droit cano- nique. Gratien, contemporain de notre auteur, fit sous le titre de décret, une compilation des lois ec- clésiastiques, qui eut le méme succés et produisit les mémes effets que la Somme des Sentences. Dés lors on cessa de lire les conciles et. les anciennes Déerétales. Ce nouveau Décret tint lieu de code universel et devint le texte d'un nombre infini de volumineux commentaires, οὐ l'on ne s'occupait quà imaginer de nouveaux cas, à obscurcir ceux que l'antiquité avait décidés, et à faire d'une science pacifique par son institulion, une source intaris- sable de chicanes. Ainsi, deux ouvrages qui avaient pour objet le rétablissement des bonnes étu-

B des, ont été l'occasion et l'époque de leur dépéris-

sement. 2 V. Editions de ses euvres.

Une de nos obligations étant de faire connaitre les éditions des ouvrages de nos auteurs, nous avouons qu'il ne nous est pas possible d'y satisfaire pleinement à l'égard des Sentences de Pierre Lom- bard. Comme elles ont été pendant plusieurs siécles, ainsi qu'on l'a dit, et presque jusqu'aux derniers temps, le texte unique sur lequelles lecons de théo- logie roulaient, il a fallu les reproduire dans tous les pays un nombre de fois qu'il n'est pas facile d'i- maginer. Nous prions done nos lecteurs de se con- lenter des éditions ou réimpressions qui sont ve- nues à notre connaissance aprés de soigneuses rc- cherches. Nous allons les ranger sous les noms de lieux oi elles ont été faites, en observant. de nom- merles garants de celles que nous n'avons pas

(; vues par nous-mémes.

A Venise, trois éditions in-folio, savoir, en 1477 chez Vandelin Spire, en 1480 avec l'explication de Nicolas de Orbellis et les conclusions de Henri Go- richem, en 1514 chez Grégoire de Gregoriis. Une édition in-h? de 1507 ; deux éditions Zn-8^, la premiere de lan 1563 chez Francois Laurent, la seconde de l'an 1584 chez Marc-Antoine Zalterio.

A Basle, huit éditions in-folio, dont les six pre- miéres sorties des presses de Nicolas Keslers, sont des années 1486, 1487, 1492, 1498, 1502, 1510; la septiéme de 1513, est accompagnée des Com- mentaires de Gilles de Rome, et des additions de Henri de Vrimaria ; la huitiéme fut donnée en 1516 chez Pierre de Legendorff, par les soins de Daniel Agricola, Franciscain,

A Genéve, le premier livre des Sentences fut pu- blié l'an 1580 chez Eustache Vignon, in-8?, avec le Commentaire de Lambert Danzus et des Prolégo- ménes, l'on tàche de montrer l'origine et les progrés de la théologie scolastique. Cette. édition à été mise, comme elle le méritait, à l'index.

A Louvain, une belle édition iz-folio, sur les cor- rections de Jean Aleaume, chez Barthélemi Gravius, lan 4546, au méme lieu et chez le méme impri- meur sept éditions 2n-&^, savoir, en 1546, 1552, 1556, 1551, 1567, 1568, 1574,

A Mayence, Herman Maresius imprima les Sen- tences pour Herman Masius, i»-8?, l'an 1632.

A Cologne, quatre éditions ?n-8^, la premiere en 1509, la seconde en 1566, chez la veuve Jean Birk- man, sur les corrections d'Antoine Democharés, la troisiéme chez la méme en 1576, la quatrieme en 1604.

A Paris, trois éditions in-folio; la premiere de 1535, chez les héritiers de Josse Bade Ascencius ;

21 PETRUS LOMBARDUS. 28

la deuxieme de 1546, chez Jéróme et la veuve A forme in- 49, savoir, l'an 1525 et l'an 1528. Quatre

Denyse de Marnef ; la troisióme en 1564, chez Sé- bastien. Nivelle. Sept éditions in-&^, savoir, en 1516, par Louis Tilietan, pour Jean de Roigny en 1537 par le méme ; en 1538 par Nicolas Buffet, pour Jean Petit et Jean Macé ; en 1539 chez Chevallon en 1542 chez Nicolas de Guinguant, sur les correc- tions du docteur Jean Aleaume, la méme année chez Jean Foucher, en 1550 chez la veuve Maurice de la Porte. Vingt-une éditions in- 8" données en 1514, chez Francois Regnault et Geofroi de Marnef, en 1517 chez Jean Petit et Francois Regnault, en 1528 chez. . en 1536 chez Jean Petit les correc- tions de Démocharés ; en 1541,chez Poncet le Preux, en 1542, chez la veuve Francois Regnault, en 1543 chez Oudin Petit, en 1548 chez la veuve Charlotte Guillard, Ja méme année chez Mathurin Dupuys, en 1550 chez Jean Macé, la méme année chez Jean de Roigny; en 1553 chez Mathurin Dupuys, en 1557 chez Gilles Corbin, la méme année chez Oudin Pe- tit; en 1558 chez Jérome de Marnef, en 1560 chez Gabriel Buon et Maurice Mennier, en 1563 chez la veuve Maurice de la Porte, en 1564 par Maurice Meunier pour Jean Macé, en 1565, sur les correcti ons de Jean Bauge, chez. . . en 1573, et 1574, 1575. chez Jean-Jacques Dupuys. Outre cela Claude de Lépine, Dominicain, donna un abrégé des Sentences en 1551 in-8" chez Jean. Foucher. Un autre abrégé du méme ouvrage parut in-16 lan 1554; deux édi- tions in 12, chacune en deux volumes ; l'une chez Jean Petit, sans date, l'autre chez Denys Rou en 1508.

A Lyon, David la Mouche pour Vincent Porto- naire, imprima deux fois les Sentences dans la

éditions ou réimpressions en furent faites in-8? dans la méme ville; la premiere en 1581 chez Antoine Tardif, la seconde en 1593 chez Pierre Landry, par les soins de Pierre Wiart ; la troisieme chez Je méme en 1594; la quatrieme en 1618 par Jean Royaux, pour Claude Landry.

A Rouen, Antoine Ferrand et Jean Behours repro- duisirent en 1651, dans un volume in-4^, l'édition des Sentences données par le docteur Jean Aleaume.

A ces éditions 1l faut en joindre une sans nom de lieu, ni d'imprimeur, qui fut faite en 1499, par les soins de Jean Pyvard.

Les autres écrits de notre auteur n'ont pas à beau- coup prés fait gémir autant de fois la presse.

On ne compte que trois éditions de son Commen- taire sur les psaumes, toutes trois données à Paris dans le format in-folio ; la premiere en 1533 avec le Commentaire d'Haimon; la deuxiéme en. 1537 chez

B Chevalon, sous la direction de Richard du Mans,

Franciscain ; la troisiéme en 1541 par Louis Tille- tan, pour Poncet le Preux.

Lipen annonce deux éditions du Commentaire sur la concorde, l'une de l'an 1483, l'autre de 1561.

Nous connaissons huit éditions faites à Paris du Commentaire sur saint Paul; la premiére de 1535 in-folio chez les héritiers de Josse Bade Ascensius ; la seconde de 1537, méme format, chez Claude Che- valon ; la troisiéme de la méme année, i2-8? comme les suivantes, chez Jean Petit; la quatrieme de 1538 chez le méme, la cinquiéme de 1541 chez . . la sixieme de 1543 chez Poncet le Preux ; la sep- tieme de la méme année chez Jean Foucher, la huitieme de 1555 chez...

NOTITIA EX FABRICIO

(Bibliotheca medie et infime latin., t. V, p. 262.)

Petrus Lombardus (36), ex oppido Novariz vi- C; libro quarto de Sacramentis (37) et de quatuor no-

cino, quod lumen omnium dietum Jovius aliique testantur; pr:ses schole theologiee sive Schola- sSticus Paris, atque inde ex canonieo Carnotensi episcopus ab a. 1159 Pariensis, defunctus anno 1164, 20 Jul. De eo Vincentius Bellovac. Speculi hist. XxiX, 1; Antoninus Florentinus Summze hist. riar. tit. 18, cap. 6 et 7 , ac preter. Labbeum, Ca- veum aliosque, et Hottingerum parte πὶ Hist. eccles., pag. 72 seq. Sammarthani tom. 1, pag. 435. Lazarus Auguslinus Cotta in Museo Nova- riensi, etc.

Nihil celebrius est Lombardi IV libris Sententia- rum: inde ipse etiam inter scholasticos doctores cognomine Magistri Sententiarum est nolissimus. Conünent hi libri summam theologie ex Patrum selectam scriptis, et methodo scholastica digestam, ita ut libro primo per distinctiones xrvir doctrina Deo uno et trino exponatur ; libro secundo capita de creatione, angelis et homine lapso, per dislin- cuones XLvI; libro tertio de incarnatione Verbi et de charitate Dei ae proximi, per distinctiones xr ;

(36) Eodem tempore fuit Lombardus quidam, familiaris S. Thome, et Roman:e eeclesite diaconus, eujus epistola ad Alexandrum III. Vide Pagium ad an. 1167, num. 22.

(97) Hoc est maynum. de sacramentis volumen de quo appendix ad Henricum Gandavensen, cap. 11.

(98) Adam Tribechovius De pag. 285.

(59) Jae. Thomasius De doctoribus scholasticis, $9.

(40) Id. De plagio literario, $ 493 seq.

doctoribus scholasticis,

vissimis per distineliones quinquaginta. Non est incredibile Lombardum sicut ex aliis, ita profe- cisse eliam ex Joannis Damasceni (38) libris de orthodoxa fide, recens tum e Graco versis, nec non e libris praceptoris sui Petri Abzlardi (39), aut si velis etiam ex magistri Bandini (60) Summa theologiea sive Sententiarum theologicar. libris 1v, editis deinde Vienne 1519 ; tamen plagii ideo neu- tiquam arguendus mihi videtur, precipue cum de Bandino non sit adeo exploratum num ante Lom- bardum scripserit, sed epitomen potius quamdam Sententiarum Lombardi referre potest videri : quanquam non eum putemus eumdem cum Ban- dino juniore, de quo supra tom. I, pag. 169, et

quie audacior conjectura Oudini est tom II, pag. 1222

ppm

Nee numerum inire editionum, nec commentario- rum hujus operis, qui sunt innumerabiles, noti-

D tiam distinetam dare licet : cum enim per plura

secula regnum in scholis (£1) obstinuerit, Sco- tistis. non minus quam Thomistis probatum,

(41) Erasmus in Matthei τ, 19: Haud aspernandus theologus Petrus | Longobardus, ejus operis quod vocan t Sententiarum, quem arbitror quidem et pro- bum [uisse virum, et ut illa ferebat etas eruditum. Atque utinam illius labor tam feliciter cessisset orbi Christiano, quam ab illo susceptus. est pio studio ! Siquidem. apparet illum hoc egisse, ut semel collectis que ad rem pertine- bant, questiones omnes excluderet. Sed ea res in diver- sum exiit. Videmus enim ex eo opere nunquam finien- darum quicstionum non examina, sed maria prorupisse.

babu$5;

29

NOTITIA

30

non mirum est tot editores, tot interpretes ha- A nis pag. 20: Je vous prie de m'acheler Petrus

buisse, quorum centurias vel hac Bibliotheca of- fert, in indice notandas, ut illis recensendis facile aliquis etiam diligens fatigari possit. Editiones vetustiores celebrari video Norimb. 1474, 1478, 1499, fol.

Venet. 1477, 1480, fol., et 1507, &, cum inter- pretatione Nicolai de Orbellis et cum conclusionibus Henrici Gorichem et Thoma: problematibus, Basil. 4180, 1492, 1498, 1502, 1513, fol., additis errori- bus quibusdam Parisiis anno 1277. condemnatis, et Arliculis (2) in. quibus magister communiter in Sententiis non tenetur. Hi xxv1 sunt, cum in An- tonini Florentini Summa theologica parte rv lit. 11, cap. 8, tantum rejiciantur xtv.

Paris, 1528, 8 ; 1536, 8.

Per Joannem Aleaume Lovan. 1546, fol. ; Paris, 1550, 4 1 1564, 8 ; Lovan. 1546, 1568, 4.

Venet. 1570, 8, a Barthol. Gravio et aliis viris doctis recogniti.

Colon. 1566, 1576, 8, ex recognitione Antonii Monchiaceni, Democharis, Ressonnai, doctoris Sorbonici, Lugd. 1594, 8 ; 1618, 8.

Cum brevi expositione litterze, et qusstionibus qua circa ipsam moveri possunt, per Joannem Mar- üinez de Ripalda, S. 1. Lugd. 1636, 8.

Liber primus cum commentario Lamberti Danzi triplici. Genev. 1580, 8, etc.

Commentarii ἐπ Psalterium sive Glossa Magis- tralis (Major Glossatura) ex selectis et. orthodoxis aucloribus. Norimb. 1478, fol. ; Basil. 1486, et re- cogniti per F. Richardum Cenomaunum, Franeis- canum, Paris, 1541, fol. Franciscus Pithaeus Pithaea-

(42) Joannes Launoius de varia Aristotelis fortuna, pag. 74 : Ad Petrum. autem. Lombardum quod attinet, illius sententig ventilate sunt im concilio Romano (a. 1179) quod Alexander ΠῚ habuit: qui et de certis quibusdam Lombardi propositionibus ad Guillelmum | Senonemsem archiepiscopum et Legatum rescripsit (obvium in tomis (ἃ conciliorum, ad a. 1110). H«c altercatio ad plures annos duravit. Tunc Joachimus abbas Florensis cenobii, in Lombardum, ejusque Sententias paulo atrocius invasit, sed Innocentivs II impetum. tandem. repressit. in Latera- nensi concilio, cui anno 12153 praefuit. Ut ut sit, Galtherus prior et Joachimus abbas, vel alii certe, id demum con-

Lombardus in Psalmos ; c'est um trés-bom livre. Tout ce qua fait Lombard. est excellent. Il. était fort homme de bien, etc.

Glossas in Jobum, adhuc ineditas ex biblioth. Savinianensi laudat Jacobus Le Long pag. 901 Bi- blioth. Biblieze exegeticz.

Collectanea im omnes Epistolas Pauli ex SS. Pa- tribus, Ambrosio, Hieronymo, Augustino aliisque ; Paris, 1538, f., et 1537, fol. 1541, 1523, 1555, 8. Vide Rich. Simonis Historiam criticam Novi Test., 111333:

Sermones de diversis solemnitatibus ab eo seri- ptosmemorat Henricus Gandavensis cap. 31, non- dum, ut puto, editos.

In Biblioth. Paulina Lipstensi manuscripta, teste Vellero, pag. 182. Epistola Arnoldi Metensis Ec- clesie prepositi ad Petrum Lombardum, et Lom-

B bardi epistole, due αὐ Philippum archiepiscopum

lhemensem. [Diu est ex quo suspicio in hunc scrip- torem creata est de expilato opere magistri Bandini inseripto Summa theologica, in quo de sacramentis ita eodemque ordine disseritur, quo et in quarto libro suo Lombardus. Uter igitur ex altero accepe- rit, ambigendi jure meritoque dabatur locus, donec tandem contra Bandinum litem absolvit P. Pezius in Dissertatione isagogica in priorem tomum Anec- dotor., pàg. xLv ; reperisse enim se ait in monaste- rio quondam Bavarie codicem szculo xir scriptum hune operis Bandiniani titulum preferentem : 4b- breviatio magistri Bandini de libro Sacramento- rum Magistri Petri Parisiensis. Mawsr.]

seculi sunt, ut ez. Sentenliis Lombardi postea fieret in- diculus nonnullarum, qua minime docerentur. Ha ad calcem Sententiarum designantur hoc modo : « Articuli, in quibus Magister Sententiarum communiter non tene- tur. » Confer quz de concilio Turonensi a. 1165, et Pa- risiensi a. 1178 Edmund. Martene tom. V Anecdotor., paz.1635, 1657, et novie. Collectionis tom. II, pag. 844, et tom. 1 Anecdotor., pag. 517 ; in Joanne Cornubiensi tom. IV, pag. 67, seq. ; in Joachimo, pag. 41 ; Gualtero, priore S.Vietoris Paris, tom. III, pag. 118 ; Oudinum tom. II, p. 1225 seq., etc.

31 PETRI LOMBARI 32

PETRI LOMBARDI

PARISIENSIS QUONDAM EPISCOPI SENTENTIARUM MAGISTRI

IN TOTUM PSALTERIUM

COMMENTARII

Ex selectis et orthodoxis auctoribus more suo eonsarcinati, eoque felici rapsodia, justa ae nova diligentia contexti, per fratrem Ricuanpv:s Cenomanum, doctorem. theologum Francis- cani instituti haud vulgariter recogniti, indicatis suo loco auctorum nominibus, nunc pri- mum in lucem prodeunt. Intertexta est per eumdem ecclesiasticze editionis vindicatio citra Hebraismi prejudicium, et diversarum translationum collatio vice apologize, ubieunque lec- tio vulgata ab Hebraica veritate aut alias variare videbatur.

(Ex editione Parisiis anno 1541 data apud Poncetum Lepreux, sub Lupo, typis Joannis Lodoici Tiletani, in-folio minori cum privilegio regis et senatus.)

AD REVERENDISSIMUM PATREM UNIVERSI ORDINIS FRATRUM MINORUM GENERALEM MINISTRUM VINCENTIUM LUMELLUM MULTIJUG.E ERUDITIONIS VIRUM

FRATRI!S RICHARD!I, CENOMANI

Doctoris theologi ac Minorum infimi,

EPISTOLA. NUNGUPATORIA.

Laus divina, observantissime Pater, omnium calculis τὰ πρωτεῖα tenere debet, a qua Christiana religionis unus cardo pendet.Nec ullus labor prodesse potest,quin potius ma. rime noxius dignoscitur esse quo laudare Deum Opt. Max. in diesmagis pro nostra illa. infirmitate non perd liscimus. Hiec est nempe ange lorum ἀμδροσί ἴα, divorum ΤΣ ΣΝΣ fe licitas. « Beati, ait, qui habitant in domo tua, in secula seculorum lau- dabunt te (Psalm. rxxxur).» Quid interimpotest in hac la 'rymarum, valle, in hoc deploratissimo exsilio,nos alioqui homunciones, terre defluxce affixos,propius transformare in illum celestem habitum,quam Creato- rem nostrum.hedi "mptorem nostrum, 3321 ΠΝ j jubilis et canticis spiritualibus celel rare, pra dicare, exültare : unde homines e[fi iciuntur dii et filii Excelsi omnes ? Ac, ut inquit Basilius, εἰς ὕψος ἡμῶν ἀνόγων ἐμ μένα pss αἱ χαὶ του 1 ἄξια, ἵν [^ ) τρὸς τὸ PAD) τὴν δρμὴν ἔχοντες, ταῖς χορ τισάζωμεν. Nec tamen mee est temeritatis rem per se incomprehen- sam verbis humanis,et iis quidem nostris futilibus velle assequi vel ad minimum,si tamen laudibus divinis quidquam parvum dict possit ; sed quo da qgument m suscepti negotii, ex tua obedientia toties mihi injuncti, ad idipsum meam balbutiem sua rationem adi . Cum ctiam Dei bonitas tanta sit,ut exaudire dignetur, quod infantia nostra de ejus majestate coXotxo et sordido sermone, non sordida mente resonaie parturit. Congruebat nimirum ut qui psalmos Davidicos, univ ?"rsam Scripture vim per juc undissimum laudis thema complectentes, pertractare Deci munere di "sut lal, dic end liu zs ri um nindes uic da ' desumere ordine Un ΤΡ: ju: rta Basilium, τῶν Ψψαλιῶν B

ALS ^ , E A Θεὸς τα v oOVr uw. Quz. ας

ς τῶν ὑψηλοτάτ' ων ἑαυτοὶ

μάτων, τῷ ἑχάστῳ χατὰ τῚ saurum fre quenti m imu volve remus occurrit, nA nostri lyri ici Di id, comme xus exce celle ntis viri Magistri Sententiarum nobili supellc 'ctile ditatis illustratum : suis etnon suis,suis ex appositissima, compendiosa et singulari quadam. doctorum. Catholicoru m. γνώμολο ; non suis autem, quod. ex scrivtis overoso artificioh iud segniter exce

aliorum pserit. Quos ubi fri itresillius cenobii i, ut suni religiosissimi,et

33 COMMENTARIUM IN PSALMOS. FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. 34

ad litteras propagandas propensissimi, mihi haud gravatim communicaverunt, cepimus eorum commenta- riorum uberrimos fructus degustare. Sed et ante ncs complures viri graves, qui in bibliothecis quibusdam communibus similia exemplaria deprehenderant, hujusmodi opus variis floriius concinna coacervatione consertum senserant decantatissimum. Ob id instabatur estuantibus desideriis, ut prelo committeretur, atque omnium [ore commodo non vulgari siin publicum divulgaretur, prasertim cum nihil in ore fidelium frequentius versetur, aut accommodatius ad Dei cultum promovendum ejusque indicibilem gloriam hymnis canoris depromendam inveniatur, quam psalmorum ine[[fabilis jubilus. Nam in idipsum omnis terra invi- tatur per divinum Psaltem : « Omnis terra adoret te, et psallat tibi (Psal. vxv). » Quod ubi, juxta Apostolum, psallitur, Spiri psallitur mente (1 Cor. xiv). Quis posset verbis explicare quanto reficitur gaudio in- ternus ipse homo, adeo ut nemo sciat nisi qui accipit. In promptu est quod scribitur (1 eg. xvi), de Saul rege, a spiritu nequam exagitato, qui Davide citharam manu percutiente levius ferebat, et χαχοδαίμων ab. ejus duriori infestatione recedebat. Linguam omnem, omne ingenium superat psalmorum virtus ἐν ταῦθα γὰρ ἔνι θεολογία τελεία. Multo magis tamen prostat experiri cum timove Dei quam solo sermone personare. Verumut eo regrediamur, unde digressisumus, tandem persuasi sumus ut opus ipsum tam dives typis ex- cuderetur, subnolatis nostra quali vigilantia doctoribus quos in quamdam ferraginem. concitaverat. (ui effectum est ut quod ceteri sparsim in psalmos commentati fuerant, ipse collectim quodam laconismo com- plecteretur. Et luec est dignitas hujusmodi commentariorum. Quia vero non salis liquebat que loca et quam suis responderent auctoribus, co quod tumultuarie subinde signabantur, necessum fuit singulos quos adducebat percurrere, quasi syllabatim, ut amplius nostra praefatio demonstrabit, quanquam τεχμήρια πρὸς τὸ ἀχριδὲς non fuerunt observata ut desideraveram. Caterum videbamus editionem ecclesiasticam, quam dicunt Vulgatam,ferme in spretum posse venire : quod et factum esse propemodum comperimus, quasialie- nus sit Dawid à nobis,et à canticis hactenus apud Christianos celebratis,ob tot invectas translationes novas, ul jam posset quispiam existimare germanam illam psalmorum lectionem esse adulteratam, in communi ecclesiarum ac monasteriorum psalmodia, qua diu noctuque Deo Domino potentissime persolvitur, etiamsi non sum nescius quantum lucis afferat diversarum translationum collatio. 1d quod. testatur divus Augus- tinus secundo De doctrina Christiana, capite decimo quarto : «Plurimum, ait, juvat interpretum numerositas collaiis codicibus inspecta atque discussa : tantum absit falsitas ! » Nec absonum tamen videbatur. tutari sacrosanctum Ecclesie usum, quantum tenuitas nostra patiebatur, si isti eo animo suis novitatibus one- rarint pagellas, ut traductio Vulgata, et qua utitur universus Ecclesite ordo in. pessum abiret. Quod sicut non esset candidi pectoris ea ratione edidisse sua, sic nec mos de ipsis quidquam. sinistri pronuntiare vo- luimus, licet sit perspicuum eorum aliquos non satis probe audire. Igitur singulo cuique versui collationem subnexuimus, si quid forte variabat, qua Dei gratia annitimur nostram lectionem conciliare ad veritatem Hebraicam, quemadmodum olim usi sunt interpretes : quod facile persuadetur iis qui minus corrupto sunt judicio, et ritui ecclesiastico Christiano affectu favent. Ubi vero perpusillum referebat inter lectionem nos- trum etalias, pertranseundum [uit. At diutius haud immerito ftuctuabamus si tam arduum opus aggrede- remur, perpendentes nostra infirmitatis exiguitatem, tum quod facillimum fuerit Δ yv? nma etiam

summe exercitatis ; (um quod nec illam linguarum peritiam mihi arrogem, ut valeam de ceteris vel tan- tillum judicare. Quia tamen scopus noster quem totum prospectabamus estinumolilis, nempe ecclesiastica consuetudinis firmissimum robur,quo etiam interdum Apostolus sua 4icta non veritus est confirmare : Nos, inquit, talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor. X1), ausum dedit minus temararium, ut naviculam sine contentione pelago committeremus, et crederemus dicenti : « Signa eos qui in me credi- derint, vc sequentur : Linguis toquentur novis, serpentes tollent ; et si quid mortiferum biberint, non no- cebit eis (Marc. xvi) . »

Nec dubito eos qui totos dies expendunt in litterarum Hebraicarum yo3v? minori. negotio et majori laude negotium istud potuisse promovere. Tantum abest ut quisquis eorum editionem Latinis auribus tot retro sgcu:is religiose inculcatam atque receptam precipitanter damnasset. Neque velim ut quispiam calumnia- tor ex ore meo statim rapiat, quasi Ecclesia per se alioqui tuta me defensore indigeat. Sed meminerit re- ceptos etiam [fuisse qui vel pilos caprarum in tabernaculo Domini conficiendo offerrent. Verum enimvero nondum animo ob firmatum erat id muneris suscipere, donec veverendissima paternitas tua obedientie jugum et meritum addiderit, quod detrectare non erat utique liberum. Sed si quid audacule temeritatis in lumana φιλαυτία latitaverit, obedientie tenor simul et mandatum excusabit. Et ita excusabit, ut nolim tamen lapsus meos pertinaciter defendere aut aliquo fuco protexere, quin potius velim ingenue confiteri mec ignorationis culpam, ubi deprehensa fuerit, paratus recantare, si quid absonum vel imperitia, vel in- cogitantia scripsero. Quid enim dictandum venit, quo non sit Ecclesie judicio, et doctorum examini ex omni submissione et modestia reliquendum ? Quare primam feturam in. alienis laboribus nostro marte utcuique partam tue religiosissime paternitati debeo, quandoquidem absque jussu tuo, et eo multoties ve- petito in medium prodire nimis formidabile mihi fuisse. Et quidquid illud est obedientia tua perfecit, cui opera nostra dicare omnia, consultissimum. Accessit congruentia sane compositissima, ut cujus functio generalis ab unico laudis divine ac fiers statu pendet, ipsi illi laudum lucubrationes consecrarentur. Quid enim jam pene ipsum orbem Christianum cursu apostolico peragraveris inexhausti sudoribus ? quid lam operose perquiris, nisi ut collaudetur Deus Opt. Max. non solum apud. fratres Franciscanos, quorum universum ministerium officiose exerces, sed apud omne genus hominum Dei honorem multo cum fenore promoveas per Spiritus sancti prasentissimam gratiam quee tibi reddidit summum pontificem et majores Christiana fidei principes, quantum religioni orthodoo«e propensi sunt, favorabiles, apud quos tam bene audis quam vellem hoc ingenioli nostri monimentum qualecunque semper equum. lectorem sortiri. Exeat igitur sub tuis auspiciis tutum, quod tam facile tibi erit a dentibus theoninis atque. calumniosis asserere quam copiosa et quam variaest tuc eruditionis ubertas.

Parisiis, anno Christiane salutis quadragesimo supra sesquimillesimum.

35 PETRI LOMBARDI

PROLOGUS IN MAGISTRUM

SIVE

COLLATIO DIVERSARUM TRANSLATIONUM PSALTERII

Et apologia ecclesiastieze lectionis in versibus quos putant ab Hebraici fontis veritale variare,

PER FRATREM RICHARDUM

CENOMANUM .

DOCTOREM THEOLOGUM, ORDINIS MINORUM.

Quanquam ignorata vocabulorum, quin et syllaba- A est, γένοιτο, γένοιτο, id est /iat, fia!, finis librorum

m ralione, non possit rerum ulla haberi intelli- gentia, quia tamen sola hujusmodi pertractatio quasi Jejuna foret, consentaneum fuit nostras adnotationes inserere commentariis Petri Longobardi, Parisiensis quondam episcopi, Magistri sententiarum optimo jure nuncupati, nunc primum in lucem editis. Proin- de nihil exspectet lector in hisce scholiis nisi quod promittit titulus. Primum enim stomachum suum pascat doetis psalmi enarrationibus ; deinde, si de Vulgat:e editionis fidelitate hzesitet, aut. juvet varias traducliones nuper natas conferre, fortasse inveniet quod querit : nec lectionis peenitebit, modo zequum priestet affectum, et minime contentiosum.

Quoniam intra limen sui proocmii, Magister pau- cula tangit de numero librorum in psalmis, et eorum auctoribus, non absonum fuerit rem dispulationem- que altius repetere : simul et nonnu!la przfari con- venit, quz? necessaria judicantur ad stabiliendum suscepli negotii propositum, ne, quod aiunt, illotis pedibus lucubrationis nostre qualemcunque procur- sum aggrediamur. Imprimis libri psalmorum, an plures sint, videtur D. Hieronymus varius et non sibi constare, si quis oscitabunde legat : nam quod adducit Magister in suo prologo, habet divus Hie- ronymus tomo tertio, in quadam epistola ad Mar- cellam, eujus verba subteximus. Amen, Septuaginta γένοιτο, id est fiat. Unde et in fine librorum (in quin- que siquidem volumina Psalterium apud Hebraeos divisum est) fiat, fiat, transtulerunt, quod in He- braico legitur amen, amen, quo scilicet ea vere di- cta quie sunt supra, contirmentur. Hec ille.

Ejusdem sententie potest colligi fuisse, cum ad Marcellam de exitu Les tomo primo sie scribit : « Cum hora ferme tertia hodiern:z diei, septuage- simum seeundum psalmum, id est tertii libri prin- cipium, legere ccapissemus, et docere cogere- remur tituli ipsius partem, ad fipem secundi libri

principium tertii libri pertinere, » ete. Ex quibus C

apparet D. Hieronymum sentire Psalterium in libros distinetum. At contrariam opinionem sequitur, ad Sophronium tomo tertio scribens : « Scio quosdam putare Psalterium in quinque libros esse divisum, ut ubicunque apud Septuaginta interpretes scriptum

B

sit, pro quo in Hebrzo legitur amen, amen. Nos au- tem Hebrzorum auctoritatem secuti, et maxime apo- stolorum, qui semper in Novo Testamento Psalmo- rum librum nominant, unum asserimus Psalmorum volumen. » Et rursus paulo post : » 81 enim amen, pro quo Aquila transtulit πεπίσομενως, in fine tan- tummodo librorum poueretur, en non interdum aut in exordio, aut in calce sermonis sive senlentiz, nunquam Salvator in Evangelio loqueretur : 4;nen, amen dieo vobis : nec Pauli Epistol:e in medio illud continerent. Moyses quoque et Jeremias, et cceteri, in hunc modum haberent libros, qui in mediis vo- luminibus suis amen frequenter interserunt. Sed et numerus viginti duorum librorum Hebraicorum et mysterium ejusdem numeri commutabitur. Nam et

titulus ipse Hebraicus pun ἜΞΞ SEPHER TEHILLIM, quod interpretatur volumen hymnorum apostolieze auctoritati congruens, non plures libros, sed unum volumen ostendit. » Hzc Hieronymus. Sed num ista videntur tibi contradietionem sonare? quandoqui- dem priori loco dixit : « in quinque siquidem volu- mina Psalterium aqud Hebrios divisum est; » et nunc dieit, « nos Hebraorum auctoritatem seculi, unum asserimus Psalmorum volumen. »

Verum quoquomodo intelligat, et a se non dissen- tiat divus Hieronymus, perpendes ex psalmi octuage- simi noni explanatione, ad Cyprianum, tomo tertio, ubi sie disserit : « Aiunt Hebrzi uno psalmorum vo- lumine quinque libros contineri, a primo usque quadragesimum, et a quadragesimo primo usque ad sepluagesimum primum, et septuagesimo se- cundo usque ad octuagesimum octavum, et ab oc- Quagesimo nono (qui quarti libri initium est, et quem nunc disserimus), ad centesimum quintum : in quorum omnium fine duplex amem positum est, quod Septuaginta transtulerunt, fiat, fiat, et a cen- tesimo sexto, usque ad finem, instar duodecim pro- phetarum, qui et ipsi cum proprios libros ediderint, unius voluminis nomine continentur. » Et amplius in praefatione in libros Regum : « Secundus a Da- vid, quem quinque incisionibus et uno psalmorum volumine comprehendunt. » Vides itaque quod sieut duodecim prophetz in unum, sie et quinque psal-

36

31 COMMENTARIUM IN PSALMOS.

morum incisiones in unum copulantur volumen.

Disceptatio de auctoribus Psalmorum.

Grandis concertatio est inter eruditos, de auctori- bus Psalmorum. Sed disputationis gratia, duo di- cam, nullius judicio predicans: prius, licet divus Hieronymus videatur magis declinare ad eam opi- nionem quz dicit plures esse psalmorum auctores, interdum tamen diversam sequitur sententiam ; se- cundo, si quis oculatius inirospiciat dieta Hiero- nymi et Ausustini, forsan inveniet convenire inter eos de hac controversia. Igitur quod videatur Hie- ronymus sentire non omnes psalmos esse David, ostenditur ex tomo tertio in epistola ad Cyprianum. « Sciamus quoque, errare eos qui omnes psalmos David arbitrantur, et non eorum quorum nominibus inscribuntur.» Rursus eodem tomo ad Sophronium : « Psalmos omnes eorum testamur auctorum qui po- nuntur in titulis, David scilicet, Asaph et Idithun filiorum Core, Heman Ezrahite , Moysi et Salomo- nis, et reliquorum quos Esdras primo volumine comprehendit. » Item ad Cyprianum : « Quod autem in plerisque codicibus nonagesimus octavus habet tit. Psal. David, in Hebraico non habetur, hanc ha- bente Scriptura consuetudinem, ut omnes psalmi, qui cujus sint titulum non habent, his deputentur, quorum in prioribus psalmis nomina continentur. » Denique in procmio in Malachiam : « In psalmis diximus qui titulos non. habent eorum esse creden- dos, quorum priores psalmi nominibus prenotali sunt. » Hzec Hieronymus. Nec valet evasio, qua di- ceres Hieronymum non loqui juxta sensum pro- prium , sed juxta opinionem prewceptoris sui in Hebrwis Bar-Hanina vel aliorum. Nam interpretatus locum Matthei decimo tertio : Ut. impleretur quod dictum est per prophetam dicentem : Aperiam in parabolis os meum, ete., « legi, inquit, in nonnullis codicibus per Isaiam prophetam, quod quidem quia minime inveniebatur in [saia, arbitror a prudenti- bus viris esse sublatum ; sed mihi videtur in prin- cipio ita editum, quod scriptum est per prophetam Asaph, dicentem ; sepluagesimus enim seplimus psalmus de quosumptumest testimonium, Asaph pro- phetee tit. inscribitur. » Hzec Hieronymus. Quando di- cit: « Mihi videtur », propriam sententiam satis insi- nuat. Quod autem nonnunquam loquatur secundum diversam opinionem, probemus tom. ΠΠ Ὧ4 Fabio- lam, de quadraginta duabus mansionibus, in LXx viI psalmus, quem, juxta evangelistam Mattheum, ex persona Domini dictum credimus, decem plagarum in Egypto, et egressionis Israel in solitudinem, narratur historia. Deinde paucis interjectis subdit : nam idem propheta in alio loco dixerat : Habitavi cum habitantibus Cedar, multum incola fuit anima mea (Psal. cxix), absentiam terrae sancte non su- stinens, lacrymabiliter ingemiscit, et dieit : Hec recordatus sum,et e[Judiin me animan meam, donec transeam in locum tabernaculi admirabilis, usque

ad domum Dei. Invoce exsultationis et confessionis, D

sonus epulantis (Psal. xt). Et in alio. psalmo : Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. cxviu). Hx ibi.

Ex quibus constat Hieronymum psalmos citatos, videlicet septuagesimum septimum, centesimum de- cimum nonum, οἱ centesimum decimum octa- vum eidem prophete tribuere : quod non potest esse, nisi David intelligat. Nam, ut visum est, sepisagesimus septimus, Asaph, quadragesimus primus filiis Cor, centesimus decimus nonus et centesimus decimus octavus non habent proprium titulum. Sed si vera est sententia Hieronymi, quam supra commemoravimus, ejus sunt, qui preceden- tes psalmi inscribuntur. Primus autem prwceden- lium qui titulum habet, est psalmus centesimus nonus, qui aperte David tribuitur, Rursum Hiero- nymus tom. ΠῚ, ad Fabiolam, de vestitu sacerdo- tali : « Unde et David, inquit, orabat in psalmo

FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. 38 A Revela oculos moeos , » etc. Et tomo I ad Paulinum, De institutione monachi : « Totum quod legimus in divinis libris, nitet. quidem, et fulget etiam in cor- tice, sed duleius in medulla est. Qui edere vult nu- cleum, frangat nucem. Revela, inquit David, oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua. Si tantus Propheta tenebras ignorantim confitetur, qua nos putas parvulos, et pene lactentes inscitize nocte cir- cumdari? » Hxc Hieronymus. Ubi vides psal- mum ilum David nomitatim deputari, quem supra dicebat eumdem Prophetam in psalmo septuage- simo septimo, et quadragesimo primo. Preterea Hieronymus, psalmo septuagesimo secundo qui inscribitur Asaph, ex persona David citat in Eccle- siasten, cap. Iv. Plenius hune locum David in psalmo Lxxir, et Jerem. in suo volumine exquirunt. Et in commentariis ad Ephes. cap. rr : « Quorum, inquit, verba David in persona sua exprimens, ait : Quam bonus Israel Deus, » etc. ltem in Matth., « Sieut scriptum est in David : Transierunt in af- fectum cordis. » Hzec autem. sunt in psalm. rxxi. « Insuper tom. III ad Dardanum : David in alio psalmo canit : Gloriosa sunt dicta, » etc. Manifestarium est vero illum psalmum rxxxvir inscribi filiis Core. Ad hzc., psal. rxxxvirr, Hethan Ezrahitee inscribi- tur, et tamen Hieron., tom. III ad Damas. de duo- bus filis, desumit nonnullos versiculos ex eodem tanquam ad David dictos. « Secundum illud, ait, quod locutus sum ad David : Si dereliquerint filii ejus legem meam, etin judiciis meis non ambulave- rint, si justitias meas profanaverint.

Diceret aliquis : Ideo quia. David majorem psal- morum partem composuit, ob id szepe totum Psal- terium nuncupatur David. Et sic loquitur divus Hieronymus in prologo quem prafixit libris Regum. Inter agiographa primus est liber Job, et secundus David. Nam interdum secus citat quam nomine Da- vid, ut secundo libro adversus Pelagianos, « Asaph loquitur : Cibabis nos pane lacrymarum, » etc. Hoc autem desumitur à psalmo septuagesimo nono, qui inscribitur ipsi Asaph. Verum et si eo pacto evade- res, non omnino tamen satisfacis omnibus przta- ctis, cum dixerit eumdem Prophetam locutum in psalmo septuagesimo septimo, et. ezeteris quos ad- duximus. Et ut nulla detur tergiversandi occasio, quomodo dissolves quod scribit ipse D. Hieronym. tomo tertio ad Cyprianum, ubi contradiceret sen- tenti Apostoli ad Hebreos, quarto. nisi diceres divum Hieronymum mutasse sententiam, et loca superius commemorata hoc ostendere, accipiendo David in persona, non in Psalterio. Sed et videa- mus quomodo alioqui contrairet Apostolo ad Cy- prianum. Sic ait de Moyse : « Cujus ore creaturam mundi eorum duntaxat qua visibilia sunt, conditio- nem hominis, et omnis retro historie didicimus veritatem, qui non solum nobis quinque reliquit libros, Genesim, Exodum, Leviticum, Numeros, et Deuteronomium, sed et undecim quoque psalmos, ab octogesimo nono, eujus principium est : Domine, refugium, factus es nobis, usque ad xcix, qui inseri- bitur : Psalmus in. confessione. » Hec Hieronymus. Apostolus autem ad Hebraos quarto, psalmum no- nagesimum quartum, qui de numero illorum unde- cim convincitur esse, manifeste tribuit David. Quo- niam ergo,inquit, superest introire quosdam in il- lam, et ii quibus prioribus annuntiatum est, non in- troierunt propter incredulitatem, iterum terminat diem quemdam, hodie, in David dicendo.: post tan- tum temporis sicut supra dictum est : Hodie si vocem ejus audieritis, etc. Ex quo palam est Apostolum non deputare Moysi hunc. psalmum quoniam tertio capite de Moyse loquens dicit : Et Moyses quidem fidelis erat in tota domo ejus, tanquam famulus in lestimonium eorum qua dicenda erant. Deinde pau- lo postsubdit : Quapropter, sicut dicit Spiritus san- clus : Hodie si vocem ejus audieritis, etc. Quam per- traetans Apostolus, cap. 1v, ostendit ex contextus

39

PETRI LOMBARDI

40

digestà et aplata consecutione Spiritum sanctum A tos psalmorum auctores nominat, ut in id conveniant,

locutum fuisse in Moyse, quantum ad constitutio nem mundi ; et, post tantum temporis rursum in Da- vid, Hodie si vocem, ete, attende igitur ordinem sententie? Apost. Et quidem operibus ab institutione mundi perfectis. Dixit enim in quodam loco de die septimo sic : Etrequievit Deus die septima ab omni- bus operibus suis ; etin isto rursum : Siintroibunt in requiem meam. (Quoniam ergo superest quosdam introire, etc. Ubi considerandum Spiritum sanctum post multum temporis dixisse in David, ex quo lo- cutus fuerat per Moysen de conditione mundi. Pro- pterea colligitur psalmum non esse editum a Moyse, sed a David, quem satis designat in persona, ma- gnum temporis intervallum commemorando inter duos prophetas.

Posses tamen subterfugere, referendo, dicit, ad Moysen, non ad Spiritum sanctum quantum ad lit- teram ut Moyses dixit eum requievisse die septimo, et post tantum temporis. Idem Moses interminaverit diem quemdam hodie in David, hoc est, per hoc quod hodie dicitur in psalterio, quod nuncupatur esse David, quod quidem fuisse tempore Apo- stoli promptum est. Verumtamen h:ec expositio es- set, ni fallor, paulo coactior. Superest demonstrare secundum principale, nempe quod forsan D. Hiero- nymus et D. Augustinus non sibi adversantur in hujus argumenti materia. Ex verbis enim eorum facile est videre tituli inscriptionem aut significare a quo editus sit, aut a quo recitatus psalmus. Nam D. Augustinus manifeste in hanc sententiam de- scendit, disserens in principio cur primus titulum non habeat Centum itaque et quinquaginta psalmos esse nulla dubitatio est ; et qui psalmus quotus sit, vel a quo recitatus sit, titulorum in- scriptione ostenditur. Non enim omnes psalmi a David editi sunt. Ipse enim David ex omni populo quatuor principes Spiritu sancto mundalos elegit, quorum nomina sunt, Asaph, Heman, Ethan, et Idi- thun, ut in quemcunque divinus Spiritus intrasset, hymnum Deo caneret. David ergo solus novem psalmos ore proprio cecinit, reliqui autem ab illis quatuor principibus, juxta titulorum inscriptionem, sunt dicti. » l[ec Augustinus. Quem vides dicere non omnes psalmos esse editos a David, maxime quantum ad ralionem accinendi. Nec abest ab hac sententia ipse divus Hieronymus ad Sophronium, quod supra etiam commemoratum est, sed indistin- cte tractatum. Ait itaque : « Psalmos omnes eorum testamur auctorum, qui ponuntur in titulis David sci- licet, Asaph, et Idithun, et filiorum Core, Heman Ezrahite, Moysi et Salomonis, et. reliquorum quos Esdras primo volumine comprehendit. » Hzc ille. Ubi novissima particula invenit psalmos esse eo- rum quorum nomina tacentur, et quos dicit Esdram comprehendere in primo volumine. Ait enim Es- dras, 1 Esdre n, cantores filii Asaph centum viginti

Octo. Liquet autem non posse pertinere psalmos Dp

id eos quos Esdras comprehendit, nisi tan- quam cantores, quando lex et psalmi reparata sunt. Facit quod scribitur, Nehemiz duodecimo : In die- bus David et Asaph ab exordio erantprincipes con- stituti cantorum, in carmine laudantium et confi- tentium Deo. Et I Paralip. xxv : Igitur David et ma- gistratus exercitus, segregaverunt in ministerium [ilios Asaph et Heman, et ldithun, qui prophetarent in. citharis et psalteriis et cijmbalis, secundum nu- merum suum dedicato sibi officio servientes. Deinde recitatis filiis eorum juxta regem prophetantibus, subtexit : Universi sub manu patris sui ad cantan- dum in templo Domini, distributi erant in cymbalis et psalteriis et citharis, in ministeriadomus Domini juxta regem Asaph, videlicet et Idithunet Heman. Sicut ergo oportet exponere D. Aug. in lib. xvir, De civit. Dei, cap. 11, ne sibi ccntradicat in eo quod dixit in prologo t psal., ita et D. Hieron., ubi mul-

sicul ante meminimus psalmorum inscriptionem denotare, auctorem aut cantorem. Ait aulem D. August. lib. superius adducto : « Mihi credibilius videntur existimare qui omnes illos 150 psalmos ejus operi tribuunt, eumque aliquos prcenotasse no- minibus aliorum, aliquid quod ad rem pertineat fimeurantibus. » Hac ibi. Que quomodo debeant conciliari cum aliis ejusdem verbis, quare, si potes, et viam aperuimus qua prius a nonnullis attacta est, licet auctoritates utriusque doctoris magna ex parte silentio przeterierim. Accedit nostre senten- ti quod titulus psalmi xxxvrr sie habet: Pro Idithun, canticum David ; et psalmi rLxxr, pro Idi- thun, ipsi David. Atqui de Idithun prater ea quae citavimus habetur I Paral. xxv : Idithun qui in cithara prophelabat super confitentes, et lau- dantes Dominum. Nec obest titulus psalmi LXXVI pro ldithun, psalmus Asaph, quasi Asaph es-

pset primarius auctor et ldithun cantor. Potuit enim Asaph inchoare psalmum, cantando, et Idithun. respondere, sicut dicitur secundi Ma-

chabzorum primo : Jonatha inchoante, ceteris au- tem respondentibus. Consilimiter debet intelligi ti- tulus psalmi octuagesimi septimi, Canticum psal. filiorum Core, intellectus Heman Ezrahita. Unde in Hebreo dicitur, Ad respondendum intellectus Heman. At dices : Opinando David esse aucto- rem omnium psalmorum quantum ad materiam, remanet scrupulus quomodo deberet intelligi titulus psalmi xxt, videlicet Salomonis, et psalmi rxxxix, Oratio Moysi hominis Dei, cum non possit ita com- mode de his duobus convenire, ceu de aliis canto- rum Officio fungentibus, et David synchronis. Quantum ad primum, finis psalmi suum auctorem pridicat : Defecerunt laudes David filii Isai, ob id, titulus Salomoni, intelligitur pro Salomone vel in Salomonem : qui fuit figura veri Salomonis regis

(1 pacifici, de quo materia tolius psalmi apte loquitur,

quod et Hebreum indicat π Lrstowom. Nam Tamed teste Pagnino libro primo Institutionum He- braicarum, nonnunquam causam materialem deno-

tat, ut Exodi quarto, vi revacnascn, in serpen- lem, et septuaginta Interpretes in proposito dixerunt in Salomonem psalmus, εἰς Σαλομῶν ψαλμός. Consi- mili modo potest intelligi titulus psalmi centesimi vigesimi sexti: Canticum graduum Salomonis.Quan- tum ad secundum de titulo psalmi rxxxix D. Hie- ronym. ad Cyprianum refert solutionem opinantium omnes psalmos esse David, licet forte aliter, ut prelibavimus, sentiret D. Hieronymus. Unde, in- quit, et hunc psalmum volunt sub nomine Moysi a David esse compositum, quod scilicet legislator communem humani generis et calamitatem, et deinde exspectationem salutis sacro ore describat. Nec revinceret quod opponit dominus Lyranus cau- sans, quod etiam in plerisque allis psalmis fiat menlio de ea ipsa materia, quia argumentum illud non tam breviter et continenter, nec per modum orationis in aliis tangitur. Hinc in Hebreo habetur

nwv"2» LEMoscHEH in Moysen, de titulis aliorum psalmorum suo loco tractari poterit.

De Commentariis divi Hieronymi in omne Psalte- rium.

C:eterum quia frequentissime in enarratione psal- morum Magister citat D. Hieronymum, ex commen- tariis, quos nonnulli temerarie inter pseudepigrapha depulant, haud absonum fuerit ostendere eos com- mentarios non esse falso D. Hieron. inseriptos,ut ipsi somniant, et impudenter asserunt ; cujusmodi sunt Erasmus et Bruno Amorbachius.llle recensens alieno- rum indicem,ut ipse vocat, inter mista Hieronymo tri- buta, ut vult, sicait: « Commentarii quos habemus in omne Psalterium D. Hieronymi titulo, palam ipsi prze se ferunt quod non sint unius auctoris, Si quis autem

41ι-

meum requirat judicium, nihil illie esse arbitror. D. Hieronymi, verum una pars est hominis, quisquis fuit; plane docti et sermonis expoliti, longe tamen dis- crepantis ab D. Hieronymo. Nam hic minus habet nitoris ac lenitatis, plus nervorum : deinde ubique copiosior ac diligentior, ae magis ostentans suas opes. Altera pars est locutulei cujuspiam ac pene dixerim rabule.» Eece quantam injuriam prieter ea qui addit in ealee illus recensionis, audet in- ferre his commentariis Erasmus. llle vero in epi- stola praefixa Psalterio ad lectorem ait : « Hic octa- vus tomus, optime lector, commentarios Davidico- rum psalmorum complectitur : qui tametsi non vacant eruditione, divo tamen Hieronymo hactenus sunt falso inscripti. » Audistis eorum censuram, videamus quantum czcutiant.

Loquatur ipse sanctissimus Hieronymus, et se- ipsum defendat adversus hujusmodi importunos censores. Nam libro 1 Apologi: adversus Ruffinum, istorum nimiam audaciam confutat, Ruflino quidem respondens, sed Aristarchos plane damnans. « Illud, inquit, quoque carpere dicitur, quod secundum psalmum interpretans pro eo quod legimus in La- tino: Apprehendite disciplinam | (Psal. m), et in Hebraico volumine scriptum est, 33 NEV2 NASEQU BAR, in commentariolis meis dixerim : Adorate Filium; et rursum, omne Psalterium in Romanum vertens sonum, quasi immemor expositionis antiqua po- suerim adorate pure : quod utique sibi esse contra- rium omnibus patet. » Deinde fusius hujusmodi pur- gat calumniam, ex ratione venerandi sensus versiculi multipliei intelligentia, et Hebraismi zequivocatione.

Constat autem commentarium psalmi secundi in eum versiculum : Apprehendite disciplinam, sic ha- bere. In Hebreo legitur 33 cw NAsEQU Ban, quod interpretari potest, adorate Filium. Et hanc. inler- pretaüonem carpebat Ruffinus. Et isti morsicato- res dieunt in his commentariis, quos D. Hieronymus aperte fatetur suos, nihil esse Hieronymi. O im- pudentia! Ad hoc D. Augustinus commentarios D. Hieronymi multis verbis adducit in psalm. xci, eodem ordine, eadem dietione eadem verborum forma, eadem sententia, expresso nominatim D. Hieronymo et ipsius commentariis. Nam Augustinus epistola centesima undecima, qui in antiquis codi- cibus est centesima nonasgesima octava, disputans adversus Anthropomorphitas, docet, si quando Scriptura Dei membra commemoret, esse spiritua- liter intelligenda, quemadmodum omnes accipiunt qui illis spirituali intelligentia resistunt. Deinde hoe ad verbum subdit: « Ex quorum litteris, ne multa commemorando majores moras faciam ; hoc unum sancti Hieronymi interpono, ut noverit iste frater non se de hac re mecum magis quam in prioribus agere debere, si quid eum contra permo- vet. Cum ergo ille vir in Scripturis doctissimus psalmum exponeret, ubi dictum est: Intelligite ergo, insipientes in populis, et stulti, aliquando sa- pite. Qui plantat aurem. non audit ? aut qui finzit oculum, non considerat ? (Psal. xcu.) Inter cetera iste locus, inquit, adversus eos maxime facit, qui Anthropomorphit:? sunt, qui dicunt. Deum habere membra quz etiam nos habemus, verbi causa, di- catur Deus habere oculos, oculi Domini respiciunt omnia, manus Dei facit omnia. Et audivit, inquit, Adam sonum pedum Domini ambulantis in paradiso (Ges. mnm). Hae simpliciter audiunt et P enAnas imbecillitates ad Dei magnificentiam | referunt. Ego autem dieo quod Deus totus oculus est, totus manus est, totus pes est. Totus oculus est, quia omnia videt ; totus manus est, quia omnia operatur; lotus pes est, quia ubique est. Ergo videte quid dicat : Qui plantat aurcm, non audiet ? Non. dixit qui plantavit aurem, ergo ipse aurem non habet?

PATROL. CXCI.

COMMENTARIUM IN PSALMOS. FRATRIS RICHARDI PROLOGUS.

íx

A Non dixit, ergo ipse oculos non habet? Sed quid dixit? Qui plantavit aurem, non audiet ? Qui finzit oculos, nom considerat ? Membra tulit, etfüicientias dedit. » H»c Augustinus ample excerpsit de corn- mentariis divi Hieronymi in omne Psalterium, in quibus etiam breviter tangitur eadem sententia, ad versum psalmi sexagesimi quinti : Oculi ejus super gentes, etc. Eant nunc et dicant temerarii censores, ilie nihil esse Hieronymi. Negent Augustinum, negent et ipsummet Hieronymum, qui testimonium manifestum pro se tulit contra impostores mor- dendi studio insanientes. Quid quod vix evadit psalmus in quo interpretando non admisceat plura Augustinus, desumpta ad verbum ex iis commenta- riis, licet latiori extensione exspatiatus, ut legendo utrumque probabis ? Quin apparet Augustinum 1den- tidem commentarios illos Hieronymi voluisse insi- nuare, cum in psalmo quinquagesimo ad versi- culum, spiritu principali confirma me, ait : Intel-

pligunt ergo hie nonnulli Trinitatem dictam ; in

Spiritu rec£o Filium, in spiritu sancto, Spiritum

sanctum, in spiritu principali Patrem. Nam ipse

Hieronymus in eum loeum 'tale attexuit interpreta-

mentum, verbis Augustini omnino respondens. « Tu

vero, inquit Hieronymus, qui legis sanctam Sceriptu- ram, sanctam hie intellige Trinitatem ; spiritum prineipalem, Patrem ; spiritum rectum, Filium, spi- ritum sanctum, Spiritum sanctum. » Et amplius eamdem intelligentiam pertractat in capite ad Ga- lat. iv. Hoc ipsum manifeste corroborat Cassio- dorus hune loeum interpretatus, qui, ni fallor, claruit ante annos nongentos sexaginta, qui ad

eumdem sensum adfert Hieronymum, ut clare di-

gnoscas quam longis retro szeculis hujusmodi com-

mentarii indubitati fuerint auctoris.

Adde quod Gregorius in eumdem psalmum ad versum, (Cor contritum, nominat Hieronymum. Quia vero Erasmus invenit quamdam epistolam ad Damasum, luce clarius testificantem de commenta- ris in psalmographum, eam tantis conviciis et tanta debaechatione insectatus est, ut pigeat referre. Ea autem habetur tomo IV, in hunc modum : « Beatissimo pape Dawaso sedis apostolice: urbis Rom: HrEnoNvMus supplex. Legi litteras. aposto- latus tui, poscentes ut secundum simplicitatem septuaginta Interpretum canens, psalmographum interpretari festinem propter fastidium Romano- rum, ut ubi obscuritas impedit, apertius et Latine trahatur sensus. Precatur ergo cliens tuus, ut vox ista psallentium in sede Romana die noctuque ca- natur, et ut in finem cujuslibet psalmi, sive matu- linis horis, sive vespertinis conjungi przcipiat apo- stolatus tui ordo, Gloria Patri et. Filio et Spiritui sancto. Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in secula seculorum. Amen. Istud carmen omni psalmo conjungi prwcipias, ut fides trecentorum decem et octo episcoporum Niccni concilii etiam vestri oris consortio declaretur : » Hec ibi. Ad hoc facit quod refert Sigebertus in suo Chronico Dama- sium papam instituisse rogatu Hieronymi, ut cane- retur in ecclesia, in fine psalmorum, Gloria Patri, etc. Cujus rei fidem magnam facit, quod id ubique ; terrarum observatur apud Latinos. Quare ne sim- plices decipiantur istorum censorum nugacissimis mendaciis, stat eorum fidem elevare clarissimis argumentis, uL nulla tergiversatio relinquatur, et uL ex uno insigni mendacio, tam impudenter con- ficto, in exteris nullo negotio suspecti habeantur. Age paulo digredientes, ut ocius revertamur, de- monstremus Erasmum sopenumero non lezisse, quie suis censuris jugulare prwsumpsit ; sed im- pendio credulus, suce farinae hominibus rem com mittebat, qui ut tractatus nimia stertentes. vecordia legissent, mendacia mera suo Erasmo referebant, atque adeo omnia Erasmi nomine cudebantur. Quod

2

D

43 PETRI LO ne videar fingere, audi censuram cujusdam -Era- A smiani, quie est przefixa tom. VII ad Parab. Solom. in Hieronymo. « Non clam me est, inquit, candide lector commentarios in Proverbia Salomonis, qui- bus primum in hoc tom. locum dedimus, Hiero- nvmi non esse. Nam id vel hine deprehenditur, quod tota dicendi figura ab Hieronymiana dictione modis omnibus dissidet, quin Gregorius semel atque iterum in hoc opere citatur. Vetustissimi codices in membrana seripti Bede vindicabant. » IIzec ille.

Audiamus nunc ipsum Erasmum tomo I, in re- censendis operibus Hieronymi vel germanis, vel, ut vult, alienis. In. Proverb. Salomonis libri tres quos vel hine apparet non esse Hieronymi, quod in his citetur Gregorius, quanquam et alioqui omnia longe lateque dissident ab Hieronymianis. Is qui adornavit Venelam editionem grave pulat argu- mentum, quod hine quidam citantur in epistolis decretalibus Hieronymi nomine. Suspieatur autem à Beda e diversis collectum opus, eui conjectura non admodum reclamo. H:e sunt censurae doctorum hominum: Demus ergo illis ut sint Bed:e illi libri, aut alterius cujuslibet ; sed absit ut demus illis commenta mera, qux confingunt effrontes nimis ! Nam semel et iterum anxie perlegi commentarium universum, ne semel quidem (ita me Deus amet) citatur Gregorius. Bis autem adducitur Augustinus sexto videlicet et vicesimo quarlo capite. Imo vero et ipse Hieronymus capite tricesimo. Mirum ubi mens eorum versabatur, cum maxime, si quidpiam aliud, ad censuram faceret. Hinc colligere licet, aut quod non legerit, aut si legerit, nimis preecipiti et c:eco fuisse judicio ; si excusare velis incogitan- tiam in re tam seria. Quod. si videatur hic divinare quid in aliis faciat intimius pensita ; etenim si palere- tur locus, promptissimum foret commonstrare quot in locis toto colo aberraverit, et pios auctores mendacibus censuris foede confuderit atque detur- parit. Jam redeamus ad commentarios Hieronymi in Psalterium, et quatenus fieri poterit diluamus qui in diversum movere possent, ne spernatur au- cloritas, ας in hoe libro Hieronymi nomine sepius profertur. Age, posset quispiam fluctuare quod Hie- ronymus aliter exponat nonnullos psalmos in aliis tractatibus, et interdum reprobato sensu, qui poni- tur in hisce commentaris. Etenim illud. psalmi XLIV : Eructavit cor meum verbum bonum, interpre- tatur dietum ex persona Patris, qui sibi c:equale ge- nuit Verbum, et tamen hoc improbat, tom. III, ad Damasum de duobus filis. Ait ergo : « Fidelis mecum leetor intelligis, quia pinguedine saturati, in ructum laudis ejus erumpinus, dicentes : Eructa- vit cor meum verbum bonum, dico ego opera mea regi, licet. quidam superstitiose magis quam vere, non considerantes textum psalmi ex Patris persona ar- bitrentur hoc intelligi. » Hzee inibi Hieronymus.

Ad simile respondit Ruffino ut supra tactum est D calumnianti, quod eontrario modo vertisset Psalte- rium in Latinam transferens linguam, quam in commentariis disseruisset. Adde quod dupliciter explanat hune versiculum ad Principiam virginem, adducens diversitatem opinantium. « Quidam, inquit ex persona Christi, quidàm ex persona Patris di- ctum intelligi volunt, quod ex imis vitalibus et ar- canis cordis, Verbum suum quod in se erat semper protulerit, juxta alterius psalmi vatieinium : Ex utero ante luciferum genui te (Psal. cix) : ut quo- modo uterus non signilieat uterum (neque enim Deus dividitur in membra), sed eamdem substantiam Patris Filiique demonstrat : sie eor et verbum pro- fertur ex corde, ut Patrem ostendat et Filium, etc. » In quo neutram intelligentiam improbando utramque satis comprobat. Et certe Augustinus interpretatur de zelerna Verbi Dei generatione. Verum. enimvero Erasmus nobis toties inculcat styli distantiam. Re-

B

G

MBARDI 44 spondeo commentarios esse mult eruditionis, quod non diffitentur censuales isti, nec oportet semper scriptorem servare eumdem dicendi characterem, sed pro ratione materie, aut lectionis utilitate, 5: - pius stylum deprimit, quod ne pules meum esse figmentum, audias purgalis auribus ipsum Hiero- nymum ad Paulum Concordiensem de Pauli mona- chi Vita, « Misimus, inquit, interirn te tibi, id .est Paulo seni Paulum seniorem: in quo propler sim- plieiores quosque multum in dejiciendo sermone laboravimus. » Hzc ille. Qua si non scripsisset, dicturus erat Erasmus Pauli monachi Vitam non esse divo Hieronymo conscriplam ob discerepan- tiam, ut solet, dictionis. Bene preterea cecidit quod in epistola De vitando suspecto contubernio nobis addiderit divus Hieronymus, circa finem : « Undede Scripturis pauca perstrinxi, nec orationem meam utin ezteris libris solitus sum, illarum floribus texui. Extemporalis est dictatio, et tanta ad lumen lucernule facilitate profusa, ut notariorum manus lingua prsecurreret : Hzc si non essent adjecta, non licuisset per Erasmum divo Hieronymo a eon- suelo more discedenti eam tribuere epistolam. Am- plius Erasmus ipse se suo gladio misere confodit, in censione quam prcxmisit operi Augustini De mori- bus Ecclesie tomo I. « Prodit, ait, Manichaeorum mysteria; idque facit mirabili sermonis elegantia, qua utinam illi licuisset in ezteris uti lucubrationi- bus! Hoe sane opere declaravit, si quid offendit eruditos in ipsius dietione non fuisse insciti:& sed charitatis, qua stylum demisit ad imperitorum in- telligentiam. Nam quo pateret lectionis utilitas, ad vulgi captum mutavit stylum in opere posteriore : quod quidem in plerisque suis operibus fecisse vi- detur. » Προ Erasmus. Cui quadrat aptissime quod dieit D. Ilieronymus de optimo genere interpre- landi. Quid agis, o. eolumen litterarum et nostro- rum temporum aristarche, qui de universis scripto- ribus sententiam feras? Si ergo perspicuum sit di- vum Augustinum depressisse dictionem, ad lectionis majorem fruetum, quid vetat divum Hieronymum, ita nonnunquam faelüitasse, preter ea que ante commemorata sunt, przeserüm cum seribat ad Pammachium tomo II : « Ecclesiastica interpretatio, etiamsi habet eloquii venustatem dissimulare eam debet et fugere, ut non otiosis philosophorum scho- lis, paucisque discipulis, sed universo loquatur generi hominum. » Rursus adversus Pelagium ad Ctesiphontem : « Audi ecclesiasticam simplicitatem, aut imperitiam, ut vobis videtur. » Et libro primo adversus Jovinianum : « Est in verbis simplicibus semper divinarum Seripturarum sensus angustior. » Plurimum juvat quod dieit in procemio terüii libri ad Galatas : « Omnem sermonis elegantiam, et La- lini eloquii venustatem | stridor lectionis Hebraieze sordidavit. » Et qu: postea subjungit in eumdem sensum. Item in fine commentariorum in Aggewum prophetam : « Obseerc te, lector, ut ignoscas celeri sermone dietanti, nec requiras eloquii venustatem, quam multo tempore Hebrew: lingue studio perdidi. « Denique ad Marcellam de Ephod:« Nos, ut scis, Hebrcorum lectione detenti, in Latina lingua rubi- ginem obduximus. »

Quid proinde mirum, si divus Hieronymus in nonnullis operibus tersior sit quam in aliis, ut quasi alter videatur ? Quod si adduxeris contra nos divum Hieronymum in Apologia adversus Ruffinum, libro rt aperte docentem quamdam epistolam non exiisse sua offieina, sed esse suo nomine confi- ctam, non aliunde sumendo argumentum quam ex characteris distantia, hoc nihil obest, quandoquidem in ea epistola assumebatur persona divi Hieronymi, lanquam penitentiam agentis, quod Hebr»a volu- mina traduxisset ab Hebraeis inductus, in quibus nulla esset veritas. Quod si res ita habuisset, divus Hieronymus se ipse totum et manifeste proditurus

r3

2

Á

erat, qualis ab omnibus habebatur nempe diserlissi- mus, ne in epistola, qua palinodiam caneret, sese in forma eloquii fucata quasi caleret, non audens plane errorem fateri, veluti in quibusdam tenebris. Secus vero cum res, vel humilitas, vel lectionis utilitas expostulabat, sic aut sic dicere. Consultius fecisset Erasmus, si eamdem hic tenuisset sententiam, quam aperte tradit in suis adnotationibus in Novum Te- stamentum, nempe Acluum decimo tertio, et He- braorum secundo. Illic enim omnes commentarios ingenue tribuit divo Hieronymo, et quibus sua dicta communit, nisi quis malit eum recantasse in adno- tationibus , id quod scripserat in divum Hiero- nymum. Siquidem adnotantur opera divi Hiero- nymi fuisse excusa anno 1526; sed adnotationum quarlam recognitionem anno 1527. Hzc voluimus longiuscule discutere, ne quis offendatur iu lectione explanationum Magistri sententiarum , passim ci- tantis divum Hieronymum ex commentariis, quibus tanquam nothis derogare ausi sunt novelli censores.

Nec tamen velim ex his protinus colligas libros esse constanter auctorum quorum titulis inscribun- tur, quasi nusquam aberratum sit, nec ullos esse adulterinos, sed eo tendebam ne temere judicetur. Porro serupulum movere posset id quod sepe di- cturi sumus , ecclesiasticam editionem cum Hebraica veritate conciliando, Hebraorum codices quos ha- bemus, esse vitiatos post septuaginta Interpretes, aut alias variasse, maxime cum ipse divus Hiero- nymus in versione ad Hebraicam normam, scribens ad Sophronium, sequatur lectionem codicum He- breorum nostra zetatis, ut plurimum. Satisfaciemus huic scrupulo duobus axiomatibus: Primum, divus Hieronymus Hebraeorum codices sua etiamnum slate ceepit in nonnullis locis habere suspectos. Alterum, post divum Hieronymum Hebraorum vo- lumina manifestis scatent mendis, et primaeva scripture germanitate longe distant. Hxc probatio- nibus munienda sunt. (yuantum ad primum. Enar- rans divus Hierony mus, v capite Michezm: fu Bethlehem, domus Ephrata : « Legimus, inquit, juxta duntaxat septuaginta Interpreles in Jesu Nave, ubi tribus Judze urbes et oppida describuntur, inter emtera etiam hoc, Theco et Ephrata, haec est Be- thlehem, etc., quod nec in Hebraico, nec apud alium invenitur interpretem. Et sive de veteribus libris erasum sit malitia Judzorum, ne Christus de tribu Juda ortus videretur, sive a Septuaginta additum, nequaquam liquido agnoscentes certum quid novi- mus. » Rursum pertractans illud Apostoli ad Galatas terlio : Maledictus omnis qui pendet in ligno, quievit cur Apostolus omiserit à Deo, quod habetur in Deuteronomio capite xxr. Et respondet dupliciter. Primo sic : « Mihi videntur aut veteres Hebrzeorum libri aliter habuisse, quam nunc habent; aut Apo- stolum sensum posuisse, non verba ; aut. quod ma-

is ;stimandum est, post passionem Christi, et in

Iebrzis et in nostris codicibus, ab aliquo Dei no- men appositum, ut infamiam nobis inureret, qui in Christum a Deo maledictum credimus. » Deinde disserit quod in nullo loco Seriptur:e posset ostendi quempiam a Deo esse maledictum, per nomen Dei expresse additum ; et ut suam firmet opinionem scilicet esse a perfidis additum, dicii: « Audaci itaque pede ad hoc procedo certamen, ut ad libros provocem, nullo loco scriptum, a Deo maledictum. Et ubicunque maledictio ponitur, nunquam nomen Dei adjunctum. » Postea adducit multas auctoritates. Maledic£us tu ab omnibus bestiis (Gen. wr), dieitur ad serpentem ; et ad Adam : Maledicta terra in ope- ribus tuis, etc. (ibid.) Forsan gravius insurges, op- ponens quod ait divus Hieronymus in capite Isa. VI: « Et si aliquis dixerit Hebrzeos libros postea a Judieis esse [alsatos, audiat Origenem, quod in octavo volumine Explanationum huie quiestiuneulce respondeat quod nunquam Dominus et apostoli, qui

COMMENTARIUM IN PSALMOS. FRATRIS RICHARDI PROLOGUS.

&6

A estera erimina arguunt in Seribis οἱ Phariswis, de hoc erimine quod erat maximum reticuissent. Sin autem dixerint post adventum Domini Salvatoris et przedicationem apostolorum libros Hebrzos fuisse falsatos, cachinnum tenere non potero, ut Salvator, et apostoli et evangelistz ita testimonia protulerint, ut Judzi postea falsaturi essent. » Hoc ibi divus Hieronymus. Sed si diligenter advertas, deprehendes non pugnare cum praedictis Hieronymi sententiis. Esset nempe ridiculum dicere Judzos falsasse libros in testimoniis de Christo, aut Christi mysteriis, quae antequam proferrentur a Christo et apostolis, non fuissent in eorum codicibus, sed ex przadicatione apostolorum addidisse: Ex /Egypto vocavi Filium (Matth. πα), et : Quoniam Nazaraus vocabitur (ibid.) et : Flumina fluent de ventre ejus aque vive (Joan. vir)et : Videbunt in quem transfixerunt (Joan. xix), et ezetera his similia, quz? ante hanc quaestionem ob- jeetam pramiserat D. Hieronymus, cujus intelligen-

Β tiam facile colliges ex consequentia dictorum.

Secundum axioma probatur. Hieronymus in illud Matth. xv1: Quem dicunt liomines esse Filium ho- minis. « Et nota, inquit, quod ubieunque scriptum est in Veteri Testamento Filius hominis, in Hebrzo fllius Adam, positum sit. lllud quoque quod in psalmo legimus : Filii hominum usquequo gravi corde ? (Psal. 1v) in Hebrao dicitur: Filii Adam, et tamen in Hebraicis codicibus qui exstant legitur VUNUA BENE 18CH, id est filii viri. »

Nescio tamen qua ratione factum sit ut ad eum- dem modum legaturin versione divi Hieronymi juxta Hebrzeum, si modo germana sit, licet ad sensum parum habeat momenti. Sed et Bruno Amorbachius in epistola triplici psalterio prefixa, haud obscure fatetur Hebraeos codices variatos. Ait enim : « Quid quod Hebraicam veritatem, ut vocant, in Judzorum nostri temporis (sic suspiceamur) gratiam? Nam illorum expositionibus admodum favet, nonnihil

(C; immutatam comperimus, ab aliquo Hebraice docto. Siquidem exemplari Veneto, cum vetustissimis divi Hieronymi codicibus,multis loeis non conveniebat. » IHzec ille.

Verum pergamus ostendere liquido corrupta esse exemplaria Hebraica. Legimus (Geneseos octavo, juxta veritatem, corvum fuisse ab Noe emissum et non reversum, ubi tamen omnes Hebrai codices, qui prostant habent contrarium sensum, nempe fuisse egressum et reversum, 2** N*3* NX" VAIET ZE IATZO VASCHOB, idest qui egressusest egredien- do et redeundo. Septuaginta autem Interpretes le- gerunt cum negatione, οὐχ, ὑπέστρεψεν non estrever- sus, quos sequitur divus Hieronymus, adversus Lu- ciferianos. « Emittitur, inquit, corvus de arca et non rediit et postea pacem terre columba nuntiat. » Idem ad Oceanum: « Statimque columba Spiritus sancti expulso teterrimo alite, devolat ad eum. » Astipulatur et Josephus Judzus libro primo de Antiquitatibus, capite quinto: « Post paucos dies, aqua amplius recedente misit corvum, volens cog- noscere siquid eliam aliud terre fuisset derelictum ab aqua, et ad egrediendum jam tutum esse videre- tur, qui cuneta reperiens inundantia, non regressus est ad Noe. » Hzc Josephus. Non debuit itaque Sanetes in epistola ad Clementem VII praelata suce novae emissioni, hunc locum precipue taxare, quasi ecclesiastica lectio sit falsata ; οἱ maluissem dicere Hebrzeos esse vitiatos, quam veterem lectionem, tot annorum centenariis in pretio habitam repudiare, ut nihil faciat etiam Augustinus Eugubinus (licet alioqui defensor Hieronymianz editionis) qui con- tendit hunc loeum esse librariis corruptum, aut temporum diuturnitate, et addit huc esse invectas interpretationes fabulosissimas ab expositoribus, ob id quod fuit corvus detentus in devorando cadavere. Et tamen divus Augustinus, Ecclesie jubar, non abhorret ab hac sententia, quam Eugubinus dicit

V

fabulam. « Queritur, inquit, utrum corvus mortuus A

sit, an aliquo modo vivere potuerit? Si enim fuit terra ubirequiesceret, similiter columba requiem invenisset : unde conjicitur a multis, quod eadaveri potuerit corvus insidere, quod naturaliter refugit columba. »

Ad idem alludit D. Ambrosius libro De Noe οἱ arca cap. 17, manifestans quoque se cum negalione legisse. Nam disserens cur corvus sit emissus et non regressus, ia ait: « Sensus altior signilicat quod omnis justus quando mundare se incipit, quae tenebrosa sunt et immunda et temeraria primo se repellit. Siquidem omnis rapudentia atque culpa, tenebrosa est, et mortuis pascitur sicut corvus ; lu- mini aulem vicina est virtus, quce mentis puritate et simplicitate resplendet. Et ideo tanquam imittitur et fugatur culpa, οἱ separatur ab innocentia, ut nihil remaneat in viri justi mente tenebrosum. Denique egressus corvus non reverlitur ad justum, quia fügitans culpa omnis cequitatis, nec probitati vide- tur et justitie convenire. » Hzxe D. Ambrosius. Quae certe non sunt nee dici debent fabulosa. Quod autem ipse Eugubinus objicit dicens : « Deinde si corvum reversum negavit, quomodo cohzret quod mox additur : Donec siccarentur aque ? Quid enim sibi vult, qui egrediebatur et non revertebatur, do- nec siecarentur aque ? Nunquid post arefaetas est reversus? quod ne columba quidem fecit. » Solvit idem D. Ambrosius eL omnem scrupulum amovet. « Considerandum etiam, ait, quare non regressum dixerit corvum, donec siecaretur aqua terra, quasi vero postea sit regressus. Sed hoe locutio familiaris est Scriptur: divincze, Siquidem in. Evan- gelio habes scriptum de saneta Maria, quod non cognoverit eam Joseph, donec peperitfilium (Matt. 1), cum utique nec postea cognoverit. » Hactenusille. Idcirco non est eradenda a nostris codicibus negatio, ut vult Eugubinus, qui itidem aifirmat exemplaria D. Hieronymi esse corrupta in Hebraicis quzestioni- bus qu: habent negationem. Siquidem ad eum mo- dum legitur : Post quadraginta dies aperuit Noe os- tium arce quod. fecit, et emisit. corvum, et egres- sus non rediit ad eum,donee siccaretur aqua de ter- γα. li::c dixerunt LXX, deinde subdit suam traditio- nem. Pro ostio fenestra scripta est in Hebroo et de corvo aliter dicitur : Emisit corvum et egressus est: exiens et non revertens. Motus est autem Eugubi- nus dicere vitiatos codices, eliam nobis traditos ex Germania, ex hoe quod scripsit D. Hieronymus, et de corvo aliter dicitur. Sed mirum esset omnia damnare exemplaria et vetusta et recentia. Ideo, ni fallor, sicut vicina sunt fenestra et ostium, tamen annotat D. Hie- ron. ostium positum pro fenestra : sie LXX dixerunt de corvo, egressus non rediit, aliter in Hebraeo et egressus esL exiens et non revertens, quod tradueunt Sancles et Munsterus, exeundo et revertendo. Ponit ergo aliter D. Hierony. non ut intelligas. modum contrarium, ut arbitrabatur. Eugubinus, lectionem.

Igitur non fabulose seribit D. Augustinus mystice inlerpretans negationem in psalmum centesimum secundum. « l'ratres non tardetis converti ad Do- minum; sunt enim qui preparant conversionem et differunt, et fit illis vox corvina, eras, cras. Corvus de arca missus non est reversus ; non quirit Deus dilationem in voce corvina, sed confessionem in gemitu columbino. » Insuper Job xri, legimus: E- tiam si occiderit me, in ipso sperabo. Hebr:eus habet desperatam sententiam et contrariam prorsus, videli- cet non sperabo. Ubi manifestum est mendum, nisi quis gratis desipiat. Error autem irrepsit quod im ipso, sive inipsum, et nerandi adverbium, in. voce apud Hebrzeos non differant, sed seriptione. Namillud per lamed et vau *5, hoc vero per 5 et v, x5. Hinc Sanctes vertit: Ecce occidet me, non sperabo. Sed et Munsterus sentiens intelligentiam simpliciter ac-

PETRI LOMBARDI

sed aliam D

48

ceptam, blasphemum quid sonare, coactus est di- cere quod alterum loco alterius positum sit, aut. 1n- terrogative debere legi, ut redeat idem sensus. Ecce clamant isti Genes. octavo negalionem esse abradendam, et editionem nostram mendosam, et ibi permittunt sibi quod volunt, quando non inve- niunt quod respondeant. Demum alia que per va- rietatem, aut aequivocationem solvi habent, in scho- liis nostris Dei gratia pro virili discutientur. Est namque vigilanter animadvertendum pro mullis inter disserendum explicandis quod perhibet divus Hieronymus iu Apologia adversus Ruffinum libro primo quanta sit silva apud Hebreos ambiguorum nominum atque verborum, qua res diversa inter- pretationi materiam prebvit, dum unusquisque in- ter dubia, quod sibi consequentius videturhoc tran- sfert.

Deinde satisfaciendum quoque admirationi, qua quorumdam mentibus suboritur, cum in subjectis plerumque conamur defendere ecclesiasticam tra- ductionem, et quod non dissidet ab Hebraica veri- tate, causabimur secus legisse Septuaginta, cum tamen divus Hieronymus ad Sophronium testificetur conlidenter, et mullos suis operis testes citat se duntaxat nihil sententie de Hebraica veritate mu- tasse. Et sicubi editio sua a veteribus discreparit, mittit ad quemlibet Hebreum, ut liquido pervideat lector Hieronymum frustra ab amulis lacerari. At versio divi Hieronymi e regione respondens He- braico, longe lateque discrepat scpius a consueta lectione. Igitur frustra desudamus in hujusmodi apparandis conciliationibus. In promptu est respon- S10, si perspicias divum Hieronymum non tradidisse editionem, quam juxta Hebraicum elucubravit, quasi in communi tenendam et amplexandam ; sed illam tradidit privato homini peculiarem, quo respondeat. Judsis calumniantibus : secus legi in Hebrzao, ut Sophronius querebatur pene per singula se eludi,

(et inde fides habebatur contemptui, cum tamen.

Hebreorum lectionem sequendo, quam probant, eliam pro Christi fide testimonium adversus eos mox proferatur, quod ipsi pertinaciter Sophronio litterarum Hebraicarum imperito denegabant. Verba ad Sophronium libuit subjicere : « Quia igitur nunc cum Hebreo disputans, quzedam pro Domino Salva- tore de Psalmis testimonia protulisti, volensque te illudere per sermones pene singulos, asserebat non ita haberi in Hebrzo, ut tu septuaginta Interpre- tibus opponebas, studiosissime postulasti ut post Aquilam et Symmachum et Theodotionem, novam editionem Latino sermone transferrem. » Et pau- cis interjectis infert : « Nec hoc dico, quo pracesso- res meos mordeam, aut quidquam arbitrer his detra- hendum, quorum translationem diligentissime emen- datam, olim linguz me: hominibus dederim. Sed quod aliud sit in Ecclesiis Christo credentium psal- mos legere, aliud Judzis singula verba calumnian- tibus respondere. » Super hac, in Apologia adver- sus Rufinum lib. r1: « Egone contra Septuaginta Interpretes aliquid sum locutus, quos ante annos plurimos diligentissime emendatos, mew lingue studiosis dedi, quos quotidie in conventu fratrum edissero, quorum psalmos jugi meditatione decan- to? Tam stultus eram, ut quod in pueritia didici, senex oblivisci vellem ? Universi traetatus mei ho- rum testimoniis texti sunt. » Hzc Hieronymus.

Ex quibus palam constat Ecclesiam legere psal- mos juxta Septuaginta praeter paucula ; nec aliter voluisse D. Hieronymum more istorum qui ex He- bra suo volunt Ecclesi: regulam imponere. Scimus quden Aristeum, Josephum et omnem scholam Ju-

sorum duntaxat tribuere septuaginta Interprelibus quinque libros Moysi, id quod refert Hieronymus in cap. Ezechiel. quintum, et in Michez ir. At. vero Hieronymum eam non sequi opinionem liquet, prze- ter auctoritatem modo adductam plus millies ex ejus

|

[| |

49 COMMENTARIUM IN PSALMOS. FRATRIS RICHARDI PROLOGUS, 50

commentariis, et ad Suniam et Fretellam aliisque A editioni przeseribunt leges, ex suorum punctorum,

locis non paucis. Nihil est itaque incommodi, si per quamdam disceptationis rationem, non per rem ju- dicatam, reducamus distantiam editionis LXX, ab Hebraico ad varietatem lectionis, quz potest erui, aut litterarum affinitate, apicum diversitate, sensus clariori expressione, zquivocationis mulliplicitate, exemplarium falsatione, aut. quavis alia probabili conjectatione. Meliori autem judicio omnia commit- timus. Potissima autem dissonantia videtur esse orta ex additione punctorum vocalium, qua tem- pore D. Hieronymi fuisse nondum mihi persuasum est. Nunquam enim apud eum deprehendes nomi- nari aut patha aut cametz, aut id genus vocales motiones, quas recentiores Hebrzi nobis tradide- runt. Quin potest ex ejus commentariis in variis locis, plane colligi, transtulisse Biblia neutiquam punetulis distincta. Primo in illud Habacuc tertio : Ante faciem ejus ibit mors, pro eo, inquit, quod nos transtulimus mortem,in Hebrco tres littere positze sunt ^37 daleth, beth, res, absque vocali, que si legantur pABAR *23 verbum significant ; si DEBER,

35 pestem, hic typographi addiderunt apices. Rur- sus in illud Isai: 1x : Verbum misit Dominus in Ja- cob, apud Hebraos pAnpAR, ?23 quod per tres litte- ras scribitur consonantes *25 daleth, beth, res pro locorum qualitate. Si legatur pABAR 525 verbum significat; si DEBER ?27 mortem et pestilentiam ; quam ob causam plerique sermonis ambiguitate decepti, non verbum dicunt missum, sed mortem. Et in illud Jeremiae x : Loquere, hec dicit Dominus, et cadet morticinium hominis. Verbum Hebraicum quod tribus litteris scribitur ?27 daleth, beth, res (vocales enim in medio non habet) pro consequen- tia sermonis et legentis arbitrio ; si legatur nABan, 3235 sermonem significat ; si DEBER, *235 mortem; si DAnBER, 5235 loquere. Ex his evadit perspicuum, si fuissent puncta vocalia (qux nunc vocant) et ea ascribunt caleographi operibus Hieronymi, non es- set in legentis arbitrio situm quid legendum foret, contra priscriptum motionum. Et amplius idipsum clarescit ex epistola ad Evagrium, in qua tractat an Salem debeat dici, an Salim proferri, civitas Melchisedech regis Salem. « Nec refert, ait, utrum Salem an Salim nominetur, cum vocalibus in medio litteris perraro utantur Hebrzai, et pro voluntate lectorum, atque varietate regionum eadem verba diversis sonis atque accentibus proferantur. Ple- raque id genus obvia sunt in ejus Explanationibus. Vocales autem vocat divus Hieronymus quas nunc Hebraicantes appellant gutturales, ut in confesso est ex prologo Amos prophete, ubi dieit quod Amos non est ille, quem patrem Isaie legimus. Ille enim scribitur per primam et ultimam nominis sui litte- ram aleph, N et tzade, y : hic per ayn, y et samech 2. Deinde subjungit : « Nos tantam vocalium litte- rarum, et, scilicet, litter, qu: apud Hebrzeos tri- plex est, differentiam non habemus.

Sebastianus Munsterus in przfatione ad suam editionem recens natam, qui tamen totis nervis contendit puncta vocalia, non esse noviter adventa, refert quosdam sentire, a Tyberize commorantibus, qui semper in lingua saneta fuere cultiores et poli- uores commenta. Tandem confitetur D. Hierony- mum fuisse destitutum codice punctulis distincto ; et quod olim omnia fere exemplaria punctulis care- bant, eousque deveniens, ut. ingenue asserat fuisse acceptionem eaballisticam ; quam sacerdotes scire tenebantur, et plebeis hominibus explanare. Cum vero temporum successu, demerentibus eorum pec- catis, multe. irruerunt tribulationes, et passim per orbem dispergerentur, doctique, imminuerentur, coacti sunt multa calamo excipere quie prius so- lum traditione seiebantur. Hzc ille. Deinde. grandis est controversia apud rabinos, de lectionis illibata et germana integritate, ut nihil agant qui nostra

ut ita loquar, superstitione. Siquidem rabi Da- vid Kimhi non vulgaris auctoritatis apud Judzeos et Hebraicantes in procemio quod pramisit prophe- tis, et III Regum xvii, ait, et quod Munsterus ver- lit, in captivitate prima, corrupta sunt exemplaria, elieueruntque ex uno exemplari sie, ex alio aliter, et ubi clarum non potuerunt habere sensum, scri- pserunt unam dictionem intra contextum, et aliam ad marginem. Perieruntque exemplaria et distra- cta sunt, et morientibus sapientibus, qui tenebant Scripture sensum conati sunt ii qui erant de Syna- goga magna, restituere lezem ad vetustatem suam, invenientesque dissensiones in exemplaribus, adhi- buerunt fidem pluribus consentientibus. Ubi vero claram cognitionem habere non potuerunt, scripse- runt unam dictionem absque punclis, aut scripse- runt in margine et non intra contextum. Hanc Kim- hiet aliorum rabinorum opinionem, reprobat rabi

B Jacob, filius Haiim ad hunc modum : « Sententia illo-

rum longe est a me. » Nee enim adduci possum ut credam, et labiis confitear Esdram scribam librum legis divina atque libros prophetarum dubios, cor- ruplos et confusos invenisse : quin magis sententia mea est quod Esdras et college ejus invenerint Bi- blia sacra integra et illesa, quodque Esdras judicio suo cognoverit qui libri seripti essent per sapien- tiam illam excellentem. »

En cernis non convenire inter Hebraeorum docto- res de codicum suorum fidelitate, quos tamen non addubitaverim apostolorum :etate fuisse. incolumes, tamen de punctorum notulis ut priediximus, non- dum est demonstratum. Cum hzc scriberemus per- venit ad manus nostras tandiu desideratus libellus Elie Judzi, editus de accentibus, et a Munstero ver- sus : in quo tam copiose et tam luculenter nostram sententiam omnibus modis confirmat, ut nihil scru- puli restare possit quantum ad questionem puncto- rum. Tandem post multam discussionem, persuadet puneta vocalia esse inventa, et. bibliis addita a ma- gistris Masoreth, viris Tyberitis ex mcsia Asia Mi- noris, ut superius tetigimus, in sacra Scriptura exer- citatissimis ; idque post quadringentesimum tri- cesimum sextum annum a destructione templi se- cundi, ergo post quadringentesimum sexagesimum octavum annum a passione Domini nostri Jesu Chri- sti, ac preter alia dieit argumento esse quod nomi- na punctorum ex bona parte sunt Syriaca et Baby- lonica. Et hic Elias adhuc superstes est, in re gram- malica nemini secundus, quod ingenue deprzdicant omnes. Forsan obieetabis : Matthei v, scribitur : Amen dico vobis, donec transeat celum et terra, iota unum autunus apez, non prateribit alege donec om- nia fiant. Hebrzei vero vocant puncta vocalia apices, quo fit, ut si puncta erant tempore Christi, non. po- tuisse a recentioribus Judwis adinveniri. At Evan- gelium non accipit apices, pro illis suis punetis, sed

D minimam lDitterze particulam ; quod evadit notum ex

ipso divo Hieronymo in eumdem locum. Ex figura litterze ostenditur quod etiam qui minima putantur in lege, sacramentis spiritualibus plena sint. Rur- sum in Abdiz unicum caput : Illud quod in Isaia scriptum est : Onus Duma paululum apice commu- lato, pro 5 daleth posse legi ^ res, et sonare Roma. Vau quippe litera et pro v, et pro o, eorum lin- gua accipitur. Et in illud Sophon. ir, Reddam po- pulis labium electum, Septuaginta legerunt BEponam n3 res, litteram pro daleth, existimantes, pro- pter elementi nimiam similitudinem, quod parvo apice distinguitur. Item in illud [saite XNvit : Quem docebit scientiam. Quod autem verbum Hebraicum ny ΘΈΛΗ, quod omnes verterunt scientiam, soli Se- ptuazinta xox«, id est mala, interpretati sunt, Error perspicuus est. Prima enim littera * daleth vel res, parvo apice dislinguilur. Si ergo legatur ΠΡ ΘΈΛΗ, scientiam sonat, si ny? nan malitiam. Unde Glosa

51 PETRI LOMBARDI : 52

ordinaria : « Apex est lilleree summa particula ; si- gnificat enim minimum preceptum, vel minimam praecepti partieulam, quin D. Hieronymus adversus Helvidium apices accipere videtur pro ipsis litteris. » Nonne, inquit, mihi ipsi apices loquentur, et me stultitia redarguent eum esse dictum primogenitum, qui aperuit vulvam, non qui habeat fratres ? » Insul- tabis iterum ex illo divi Hieronymi ad Ephesios ter- lio esse gentes coheredes, et concorporales et com- participes. « Scio, inquit, appositionem conjunctio nis, per quam dicitur cohcwredes, et concorporales, et comparlieipes, indecoram facere in Latino ser- mone sententiam ; sed quia habetur in Greco, et singuli sermones, syllabe, apices, puncta, in divi- nis Scripturis plena sunt sensibus. » Ubi videtur di- vus Hieronymus ponere discrimen inter apices et puncta, sed nulla alia inveniuntur, nisi ea quae sunt apud Hebraicantes, vocalia : quare non sunt nuper orta. Nec valet dicere quod divus Hieronymus loqua-

A binde repetit. Adde quod quidam codex habebat ad

calcem, etsi diversa manu, Psalterium de glossis Lombardi.

C:eterum commonefaciendus est lector quod varie in variis exemplaribus adnolabantur, in supremo verlice paginarum nomina auctorum in Explanatio- nibus citatorum. Nam in quibusdam signatur Hay- mo; in alis nusquam. Et in his Gregorius, Remi- gius et Isidorus; in istis minime. Et utcunque ci- tabantur auctores, ordine tumultuario et vago re- linquebant lectorem incertum, ubi loquerentur, cum accedendum erat ad contextum commentariorum, et quanta pars sententie ae quatenus danda illi fo- ret, quanquam in nostro exemplari ad contextionem linearum, superscriberentur passim cert: puneto- rum notule, quibus posset internosci cujus inter- pretis essent verba snbseripta; si perpetuo depre- hendissemus nihil dormitatum fuisse et quatenus extenderetur interpretamentum signati auctoris, ex

tur de punctis, hoc est. accentibus Grecis, eo quod B punctis diserevissemus, qui mihi indicabant quisnam

interpretatur epistolam ad Ephesios, qus scripta est Greece. Nam addit in Scripturis divinis, ut appa- reat ipsum loqui generatim. esl

Verum hae non cogunt. Siquidem ab initio for- tasse fuerunt Hebraeis sicut οἱ Grecis nonnulli ac- centuum notule, quz possunt intelligi puneta. Nam divus Hieronymus in capite Ezechielis Xxvri, scri- bit : « frequenter Hebrxa nomina, pro diversitate ac- centuum et mutatione litterarum vocalium, vel ma- xime, quz apud illos habent proprietates suas, va- rie interpretantur. » Vel potuit accipere puncta, ut scribens ad Evagrium de variis opinionibus Melchi- sedech : « Hzc legi in. Graecorum voluminibus, et quasilatissimos terrarum situs in brevi tabella vo- lui demonstrare, non extendens spatia sensuum at- que tractatuum, sed quibusdam punctis atque compendiis infinita significans, ut in parva epistola multorum simul disceres voluntates. » Consimili in- telligentia accipi debet illud ejusdem in Malach. ri : « Ex quo, ait, perspicuum est apostolos et evange- listas et ipsum Dominum Salvatorem, non LXX Interpretum auctoritatem sequi, qua Hebrez lin- gue habentes scientiam non indigent ; sed ex He- brzo transferre quod legerint, non curantes de syl- labis, punctisque verborum, dummodo sententia- rum veritas transferatur. Et clarius in procemio in Malachiam prophetam. « Alios commentarios in hunc prophetam me legisse nescio, excepto Apollinaris brevi libello, cujus non tam interpretatio, quam in- terpretationis puncta dicenda sunt.

De commentariis, an sint magistri.

Postremo ut praefari tandem desinamus, et rem proxime accedamus. Age, disserendem unde argu- menta sumpserimus hosce centones varie, sed et accuratissime in unum veluti corpus coactos, esse Petri Lombardi, quandoquidem dubitatio posset su- boriri justa, ex hoc quod exemplaria, qua nobis li-

cuit videre, et ea quatuor non habeant nomen au- D

ctoris ascriptum. Verum tibi faciet satis abbas Tri- themius in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum : « Petrus, inquit, Lombardus scripsit sagaci studio, ex diclis sanctorum Patrum commendabile opus Sen- tentiarum libr. quatuor, in totum Psalterium librum unum, cujus oxordium : Cum omnes prophetas, et cetera. » Fidem itidem facit non inferiorem, rege- stum instructissime bibliotheca pientissimi ccnobii Patrum Sancti Victoris, unde codicem ultronea et allubenti familiaritate excepimus, quod procul du- bio hos commentarios Petro Lombardo nominatim tribuit. Adde quod quidem manu vetusta, in exem- plari nobis communicato eceperat adnotare M. lit- teram in margine, ubicunque videbat assui diversas interpretationes diversorum doctorum, quasi insi- nuans Magistri sedulam diligentiam, licet forsan so- mnolentia laboris longiusculi victus, tandem per- gere omiserit, interdum tamen exsuscitatus idem su-

co»pisset loqui, quousque vero non item. Siquidem inter sequentes ordinatim apiculos, sepissime mi- scentur multa, quz: suas desiderabant notulas. Dein- de experti sumus crebro aberratum esse in talibus signis et in pluribus omissa. Ex quibus subolere licet, aut primitus non fuisse id genus designatos apices, aut corrupte transcriptos. Idem apparet di- cendum de titulo et numero citatorum auctorum, etiam si in nonnullis exemplaribus ordinatim ad marginem signatis et subjectis locis allegentur au- clores, scrupulo tamen, quem commemoravimus, re- lieto. Quamobrem necesse fuit labore pertinaci ut ab originariis fontibus hauriremus qua appingenda erant suis locis, ut cum, verbi gratia, videris aperto codice Augustinum et Hieronymum et ceteros ad- duci simpliciter, intellige ex scriptis suis in eos psal- mos. Si vero loca petenda erant ex aliis suis volu- minibus, quantum licuit, signantur ad marginem,

(1et quedam pauca qua poterant aut lectorem remo-

rari, aut obscuritatem facere, aut declavat junculam desiderare, aut scrupulum movere, breviter illustran- tur. Amplius quia non semper ad verbum proferun- tur doctores, sed sententia colligitur et construitur, nune ex principio, nunc ex calce, rursus ex princi- pio et medio suorum operum, maluimus describere punctim per marginem, ex tali aut tali auctore quam in recto casu. Et ubi Cassiodorus et posteriores con- sentiunt cum Augustino, opus erat duntaxat Augu- stinum designare, eum ex ipso decerpentes pro unico debeant haberi. Licet autem Hieronymus sit anti- quior Augustino, tamen ubi conveniunt, potius Au- gustinum quam Hieronymum subindicamus, quia si quid Hieronymus breviter disserit, Augustinus late suo more expatiatus in eo profluit : simul et in hoc opere perpetuus est preter ezteros, qui subinde et interpolate adducuntur, nisi quod Cassiodorus iden- tidem frequentissimus occurrit. Ubi vero singuli singulare quid dicunt, separatim insinuantur. Quod si sententia trahatur ex duobus conjunctim, una co- pula colligantur. (Quando denique auctorem non com- perimus citatum, Magistro tribuimus, M. litterz in- sinuatione. Et hoc est per quam rarum et quadam incogitantia omissum a typographo.

Porro citamus sepenumero Alcuinum et glossema interlineale, quo advertas per Aleuinum nos intelli- gere glossam ordinariam, sequentes dicta Antonini Florentini et Roberti Guaguini historicorum. Hic de Carolo Magno agens : « Liberalibus, ait, discipli- nis animum excoluit, praeceptore primum Petro Pi- sano, deinde Alcuino Anglo, viro apprime divinis humanisque rebus erudito, quem glosse in Bibliam (quam ordinariam vocant) auctorem Antoninus Flo- rentinus prodit, id est parte secunda titulo 1&, ca- pite 5. Adjuvat quod scribit in suo Chronico Sige- bertus. » Alcuinus, alias Albinus, de Britannia oriun- dus magister deliciosus regis Caroli, scientia litte-

53

COMMENTARIUM IN PSALMOS. AD LECTOREM.

Dr:

rarum przepolletin Gallia, cujus praecipue magisterio, non poterat fieri quin consarcinatio similibus col-

ipse rex omnes artes liberales didicit hie multa seri- psit, inter quze multa eminent libri de sancta Tri- nitate scripti adipsum regem, hic etiam jussu ipsius regis divinam correxit historiam. At scrupulum mo- vet abbas Trithemius asseverans Strabum fuisse hujusmodi coacervatorem. « Hic, ait Strabus, glossam quie nunc ordinaria dicitur, super totam Bibliam ex dictis sanctorum Patrum primus comportasse me- moratur. Satis huc accedunt quz dicuntur chronica chronieorum. Strabus commentator diligentissi- mus, Rabani auditor, in libris Biblie perpulchre commentatus est. Ut fuerit, certissimum est ta- les rhapsodias fuisse a posterioribus utroque, nempe Alcuino et Strabo ampliatas et ditatas. Nam ssepe indicatur Rabanus qui fuit auditor Alcuini, Strabus ; scriba Rabani ipsemet Alcuinus, quos probabilius est a posterioribusaseriptos fuisse quamseipsis. Adde quod szpicule citatur Isidorus, qui fuit his omnibus superior. Interdum allezantur Haymo, Beda, Remi- "gius : hic junior; illi predictis satis vieini. Nobis- cum est Trithemius in hoe articulo, qui subsecu- tus ait quam videlicet glossam alii postmodum ad- junctis sententiis Patrum ampliarunt. Super hzc longe plura habemus in codicibus typis excussis, quam in vetustioribus manu descriptis. Libuit ta- men potius Aleuinum asciscere quam glossam ordi- nariam, aut quemlibet alium, propterea quod in qui- busdam exemplaribus hujus gnomolegie nonnun- quam signabatur Alcuinus. Preter hoc, Magister in secundo sententiarum distinctione duodecima pro- fert nominatim Alcuinum super Genes. Et id legi- tur in glossa ordinaria. Rursus lib. rm, distinctione 18, profertur Ambrosius, cujus sententiam videtur Magister accepisse ex glossa ordinaria ad 9 caput epi- stole ad Hebraeos, cum Ambrosii commentarius in eam epistolam desideretur (43), Insuper libro quarto, distinctione quarta, glossam ordinariam videtur vo- care Magister, auctoritatem ; adducens enim episto- lam ad Hebrzos sexto, sic ait : « Unde auctoritas di- cit, ideo Apostolum pluraliter dixisse fundamentum baptismatum, quia est baptismus in aqua, in san- guine, iu peenitentia, etc., quz? omnia comperies in glossa ordinaria, ad illud caput. Nec mireris in hac Magistri faragine, cuncta quie sunt in glossa ordi- naria et interlineali feread verbum legi; quando- quidem utrobique idem argumentum assumebatur,

(45) Nunc dicitur excussus.

lecta coaptationibus pari gradu ad eumdem scopum tenderet. Sed qux erant in glossa ordinaria et in- terlineali, quasi arena sine calce, hic subtili adhi- bito temperamento, in ordinem sub textum redegit. Adde quod quisquis is tandem fuerit, qui praefixit titulos nominum, quibus internoscerentur citati au- ctores in faragine gloss ordinarie confusissime et mendosissime szepius ea recensuit. Nam ubi adno- tandus erat Augustinus, ascribit Cassiodorum, et e diverso. Et ubi principium aut finis sententiz per- tinet solummodo ad hunc vel illum interpretem, sic indicat nomen, quasi tota sit illius quem notat. Imo vero quod interpretatur uno modo, alter contrario, sic tribuit quandoque prcpostero ordine, illorum scripta, ut uterque habeat sententiam sibi opposi- tam. Ad hzc creberrime relinquit loca anonyma

uasi incerli auctoris, cum tamen proprium sibi vin-

icent, sicut et alia ac forsitan interdum certius quam qu: signat. Hzc omnia legendo comprobabis facile. Etenim tam obvia sunt, ut supervacaneum fuerit diutius immorari. In libris autem manu de- Scriplis, rarissime nomina ascribebantur auctorum. Itaque negotium fuit non otiosum, sed operosum magnopere, citationes, citatis restituere, ne quasi confusum chaos exsurgeret, Denique ut finem facia- mus, quantum ad glossam interlinealem, illam ar- bitrari antiquiorem hujuscemodi consarcinalione sa- lis persuasum habemus, ne quis suspicetur quod ea quie commentatur Magister, potius sint translata in hujusmodi glossemata quam e diverso. Nam in ve- teribus et libris et bibliothecis hzc glossa interseri- lur, maxime cum prisci illi auctores ob inopiam seri- ptorum, et scripture angustiam laconismo delecta- rentur. Sed et multis partibus Joannes Trithemius anobis stat, qui inter scriptores ecclesiasticos re- censet Anselmum Laudunensem virum ingenio acu- tum, sermone scholasticum non minus vita quam scientia insignem, novo expositionis genere, utrius- que Testamenti scripturas glossa interlineali et mar- ginali ex Patrum scriptis explanasse. Is autem ut ex eodem auctore colligimus claruit ante Magistrum sententiarum annis circiter triginta. Denique adeo preclara disces ex his commentariis, quae non ha- bentur in aliis glossarum fasciculis, ut non peni- teat frequentis lectionis. Fruere igitur et vale in ocu- cifixo Jesu, amice lector.

C

AD LECTOREM.

Quantum frugis, amice lector, et accessionis ad eruditionem tuam noster hic Petrus Lombardus tibi sit

allaturus satis vel te docere potest silva proborum auctorum quos citatos vides. Deinde non unius tantum doctoris mentem hic reperies, id quod in aliis contingere solet, sed oraculum quoddam divorum (sic enim dixerim) et inter sanctos et veteres illos doctores definilam. | sancitamque expositionem, ab eo com- robatam, cui nomen Magistri bono jure tributum est, velut a primo senatore, post assidentium suffragia, atam sententiam. Quidquid enim hinc haurire licebit, non et lacunis, non ex amnibus turbidis, 4:gyptüs et amaris hereticorum [luviis petitum velim existimes. Omnia plena sunt veteris et prime illius doctrine ua floruit Ecclesia, cum veteribus doctoribus tanquam gemmis ac margaritis perlucebat. Quod si Lom- ardus sui animi sensum tantum scripsisset, profecto non tam est inferior doctrina et opinione quin. po- tuissent ejus lucubrationes inter doctorum monumenta recenseri. Jam vero quando sua sententia aliorum nec vulgarium auctorum interpretationes comprobavit ut sacrosanctas, quid non dignum viro bono ac mo- desto, quid non antiquum receptumque poteris hic audire vel legere ? Equidem protam multis in Psalterium commentariis, vel hic unus tibi esse poterit, sicque carebis cateris, ut quos delegit. doctissimus censor, simul in isto habeas universos. Adde quod tituli psalmorum ita copiose, docte et utiliter collecti sunt, ul nec apud. quempiam reperias hujusmodi divitiaram penu, et fatearis postea nihil esse, quod brevi comprendio ad veram psalmorum intelligentiam viam paret expeditius. Hiec de commentariis.

Caterum quod attinet ad apologiam viri optimi et eruditissimi doctoris Richardi Genomani paucis homi- num duo genera velim, alterum eorum qui nostra Vulgata editione fuerunt hactenus contenti, alterum Ic- braice lingue candidatorum. Illi statim, ubi vel Hebreas aut Graecas voces aliquot viderint, non despe- rent, tanquam qui nihil utilitatis sint inde laturi, quod in linguis illis non promoverint. Legant enim dili- genter apologiam quam collationem vocat, et eum conferant cum eo versu qui tractatur, legantque commen- tarium loci illius, tum perspicient quam ridiculum sit, levi occasione et de industria editionem ecclesiasti- cam, qua ab omnibus veteribus summe laudata est, a Ilieronymo, | Lirano et aliquot. aliis peritis He-

95 PETRI LOMBARDI 56

braice lingue recepta, probata, commentariis illustrata sugillare ut ineptam et indignam que apud Chri- stianos habeatur in manibus. Deinde hic invenient objectionem presentissimam adversus leves quosdam hu- jus etatis sciolos, qui viz prima elementa sancte lingue docti deblaterant in editionem Latinam, si quando verbum verbo non respondet, aut phrases, quibus mirandis abundant llebrai, apud nos non satis expli- cantur, scilicet modestiee student isti qui sibi vindicare audent, quod verecunde faciunt etiam ii qui lingue illius peritissimi sunt, et judicio acerrimo valent. Postremo regatos cupio Hebraismi candidatos dare ve- niam hujus apologie auctori, si quosdam acrius reprehendat quam. vellent. Vir enim candidus et pre- cipitis novitatis impatiens rem Christianam forsitan hac via periclitatum iri reformidavit. Et vide quid indoctu, vulgus existimare poterit obrutum tot versionibus tam dissidentibus mon solum Vulgata, sed inter sese quoque longissimo intervallo, profecto testatos audeam bonos viros non esse modestia partes tam faciliter et libere a communi editione recedere, vel suam tanquam absolutam et eam solam in vul- gus intrudere. Aliud est indicare Hebraismum,seorsumque aperire locum eumdem varie posse transferri; aliud propria cupidine, et minimo cum judicio de re gravissima suum phantasma edere ; ac velut indi- gestum cibum in vulgi conspectum evomere. Utinam vero quos habet Lutetia in ea lingua absolutissimos, sed modestissimossuumjudicium, quod quumacerrimum habent hujusmodi ferrent aliquando,tum animad- vertere liceret multos hujus «tatis sciolos magis novitatis et antmi ostentandi causa, ne dicam lucri, varias editiones precipitasse, quam ut puram et integram Scripturam haberemus. Nam qui prodesse cupit el non est dementatus, ita rem instituit, ut tum mazime negotium non facessat cum rem aggre- ditur, atque adeo de pollicita utilitate grande incommodum non faciategredi. Utere itaque his commen- laris, amice lector, et apologiam amplectere, si quidem diligis Ecclesie auctoritatem, et pessundandos veterum doctorum in Psalterium commentarios non cupis. Gaterum si venia deprecanda est aliquando typographis, quod omnia tam. correcte non licet excudere, equidem Joannes Lodoicus Tiletanus optimo jure etiam si non deprecetur suc diligenti fidens, tamen venia dignus est. Quantum enim laboratum sit in exemplari veteri manuscripto non facile exprimi posset; nam prater hoc quod innumeris sca- teret mendis, tum in orthographia, tum in distinctionibus constituendis, etiam ita lectu difficile erat, ut bonam partem dictionum potius divinare quam legere liceret. In Hebreis autem. vocabulis mihil mendorum adnotavimus tametsi in aliquot paginis erratum sit, quod non liceret tempestive apud typo- graphum adesse cum prima quoque folia inciperet excudere. Sed id raro et in paucissimis paginis pri- mum datis prelo id accidit. Vale.

PETRI LOMBARDI

PSALMOS. DAVIDICOS COMMENTARII PR/EFATIO.

Cum omnes prophetas Spiritus sancti revelatio- A sonum a superiori per manuum tactum, sie liber ne constet esse loculos, David prophetarum exi- iste docet bene operari, non pro terrenis, sed pro mius quodam digniori atque excellentiori modo, ccelestibus, qu: sursum sunt. velut tuba Spiritus sancti, quam alii prophetavit Consistit autem liber iste in centum et quinqua- [Cassropn.]. Alii namque prophetz per quasdam re- ginta psalmis, non preeter altioris significantize ra- rum imagines atque verborum integumenta, scilicet tionem. Hie enim numerus celeberrimis annotatur per somnia ac visiones, facta ac dicta propheta- mysteriis. Constat enim ex octogenario et septua- runt. David autem solius Spiritus sancti instinctu genario : et octogenarius idem significat quod octo- sine omni exteriori adminiculo, suam edidit pro- narius, et septuagenarius idem quod septenarius. pheticam. Unde convenienter dicitur liber iste Soli- —Octonarius vero octavam signifieat resurrectionis, loquiorum. [HrER. et REw:G.] Dicitur quoque Psal- quia cum sint ΥἹ :elates viventium, et ὙΠ morien- terium, quod nomen accepit a quodam musico in- tium, octava atas erit resurgentium : quz? ex tunc strumento, quod Hebraice nablum. Grzce psalte- ccepit, quando animz quiescere cceperunt in pas- rium, a Greco ψάλλειν quod est íangere, Latine sione Christi. Per septenarium vero significatur organum dicitur, quod est decachordum et a supe- tempus hujus vite, qu:e septem dierum repetitione riori reddit sonum per manuum tactum. Ab illo p agitur. Recte ergo compositus est liber iste in tali autem instrumento ad litteram ideo nominatur liber numero psalmorum, cujus partes prefata notant iste, quia ad vocem illius instrumenti David decan- mysteria, quia sic nos in hujus vitz septenario ope- tabat psalmos ante arcam in tabernaculo Domini. rari ae vivere docet, ut in octava resurrectionis non Et quemadmodum singule modulationes illius in- induamur diploide confusionis, sed stola geminc strumenti vocabantur psalmi, ita et singule istius glorificationis. libri parlieulae vel clausulie. Juxta spiritualem quo- Vel ideo in hoc numero psalmorum est composi- que intelligentiam bene ab illo instrumento nomen tus, quia ut diximus hic numerus constat ex octo- sortitur, quia sicut illud instrumentum est deca- genario et sepluagenario, qui idem significat quod chordum, ita liber iste docet observantiam decem octonarius et septenarius. [Auc.] Octonarius vero mandatorum. Et sicut illud instrumentum reddit significat Novum Testamentum. Patres enim Novi

51 COMMENTARIUM IN PSALMOS. PR.EFATIO. 58

Testamenti ogdoadi, id est, oetonario deserviunt ; A Incipit liber Hymnorum, vel Soliloquiorum Propheta:

observant enim octavam diem resurrectionis Chri- sti, id est Dominicam et octavas sanctorum, exspe- ctantes octavam resurrectionis. Per septenarium vero signifieatur Vetus Testamentum, ideo quia Veteris Testamenti Patres hebdomadi, id est septe- nario serviebant. Observabant enim septimum diem septimam septimanam, septimum mensem, septi- mum annum. Et septimum annum septimze decadis, qui et jubileus dieitur. Unde Salomon : Da partes septem necnon et octo (Eccle. x1) ; et Michzas: Susci- tabimus super eos septem pastores, e£. octo primates (Mich. v). Bene igitur hic liber in hoc numero psal- morum est editus, cujus partes utriusque Testamenti significant doctrinam, ut per hoc ostendatur in hoc libro utriusque Testamenti contineri mandata.

Distinguitur autem liber iste per tres quinquage- nas, quibus tres status Christiane religionis signi- ficantur, quorum primus est in poenitentia, secun- dus in justitia, tertius in laude vitze &eterna.. Quocir- ca prima quinquagena terminatur in penitentia, scilicet Miserere mei Deus, secundum, etc. (Psal.L): secunda in justitia, Misericordiam et judicium can- tabo libi, Domine (Psal. c); tertia, in laude vite eterna, scilicet Omnis spiritus laudet Dominum (Psal. cL). Et quia hec ita docet, David in lib. hoc, ideo hzc triplex fit psalmorum distinctio.

[REwIG.] Notandum quoque hane Scripturam plus ceteris in ecclesiasticis frequentari officiis, quod ideo fit, quia in hoe libro consummatio est tolius theologiez paginz; hie enim describuntur praemia bonorum, supplicia malorum, rudimenta ineipien- lium, progressus proficientium, perfectio perve- nientium, vita activorum, speculatio contemplati- vorum. Hic etiam docetur quid peccatum auferat, quid peenitentia restituat, quid peenitens peccati con- scius dicat, scilicet Domine ne in. furore tuo arguas me, etc. (Psal. v1) ; et alibi : Miserere mei, Deus, secundum magnam, etc. (Psal. 1), et quid per poe- nitentiam assequatur, subjungit : Docebo iniquos vias tuas, οἱ impii ad. te convertentur (ibid.). Per quod ostenditur nulli quantumcunque delinquenti de ve- nia ac de misericordia Dei fore diffidendum, assumpta peenitendi humilitate. Cum enim cernimus David homicidam et adulterum per penitentiam factum doctorem atque prophetam, nulli peenitentiam agen- dilocus diffidentie relinquitur. Sieut et de Sauli conversione, ejusdemque in apostolum promotio- ne de Dei misericordia plene certificamur. Unde et Epistolis ejus plusquam aliorum, sicut prophetia David Ecclesia in officiis utitur. Ideo quoque hzc prophetia in frequentiori usu habetur, quia inter alias dictorum excellit apertione, Ea quippe quae alii prophete obscure et quasi per :nigmata dixe- runt de passione et resurrectione Christi, et :eterna genitura el de ccteris mysteriis, David propheta- rum excellentissimus ita evidentissime aperuit, ut magis videatur evangelizare quam prophetare. His consideratis intueri restat quis titulus, quz sit cjus maleria, quie inlentio ; quis modus tractandi. Est itaque titulus talis :

de Christo.

Liber dicit et non libri, contra illos qui dicebant plures libros esse propter quinque psalmorum di- stinctiones quz fiunt per /iat, fiat. Quibus quoque Hieronymus consentit, sed hiec illorum non valida est ratio. Licet enim quinque sint distinctiones, non tamen ideo quinque libri sunt dicendi, sicut plu- res sunt distinctiones Epistolarum Pauli, et tamen unus liber. Ex verbis quoque ipsius David hoc cla- rescit, qui in Christi persona loquens ait: [m ca- pite libri scriptum est de me. |Cassrop.] Libri ait, non librorum, unum librum, et non plu;es fore si- gnificans. Inde etiam in Actibus apostolorum dici- tur : Sicut scriptum est in libro psalmorum (Act. 1),

pnon dixit libris. Itaque liber unus est, quamvis

Hieronymus quinque esse dicat, propler quinque distinctiones.

Hymnorum vel soliloquiorum. (Avuc.] Hymnus est laus Dei cum cantico. Canticum est exsultatio men- tis habita de zternis in vocem prorumpens. Bene ergo dicitur liber iste hymnorum, quia docet nos laudare Deum cum exsultatione habita de eternis: et hoc non tantummodo corde, verum etiam voce, ut qui audit, dieat : Veni (Apoc. xxi), et cortina ducat cortinam, et fontes nostri deriventur foras. Et sunt isti hymni apud Hebrzos imetrice scripti: quod in translatione servari non potuit. Vel Soliloquiorum. [Cassrop.] Hic videndum est quid sit prophetia, et quibus modis fiat, et secundum qua tempora. Est

(igitur prophetia inspiratio vel revelatio divina, re-

rum eventus immobili veritate denunlians. Unde prophetia visio, propheta videns dicitur. Fit autem quatuor modis, per facta, vel per dicta, per ea quae videntur dici vel fieri, id est per somnia et visio- nes: Per faeta ut per arcam Noe, quz significabat Ecclesiam, etsicut per sartaginem ferream inter prophetam Ezechielem et civitatem positam ; per dicta, ut per ea quz angeli dixerunt Abrahew et aliis fidelibus, ut: In semine tuo benedicentur omnes gen- ies (Gen. xxii) et. hujusmodi ; per visiones, sicuti factum est Jeremie, qui vidit ollam succensam a facie aquilonis, et sicut Moysi qui vidit rubum ar- dere, qui non consumebatur, et Ezechiel vidit ro- lam in medio rote ; per somnia, ut per somnium Nabuchodonosor, qui vidit lapidem de monte sine manibus przeisum. Quod autem fuit somnium regi, fuit prophetia Danieli. Et per somnium Pharaonis, qui vidit septem boves, et seplem spicas, quod fuit prophetia Joseph, spiritualiter intelligenti. Prae- ter haec, est et alius prophetia: modus, cteris di- gnior, quando scilicet ex sola Spiritus sancti inspi- ratione, remoto omni exteriori adminiculo faeti, vel dicti, vel visionis,vel somnii, prophetatur. Hoc modo prophetavit David, scilicet. solius Spiritus saneti instinctu. Unde in sequenti : Audiam quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. iXxxtv). Propterea soli- loquium dieitur, quasi solius Spiritus saneti elo- quium ; licet enim et in. titulis et. in. psalmis qui- busdam alludat diversis historiis, tamen ex eis nil didicit, sed in eis quod per Spiritum sanctum ante

59 PETRI LOMBARDI 60

cognoverat, fimurari intellexit, Vel soliloquia di- A editus fuerit. Ad quod dicitur, quia si in quibus-

cuntur, quasi sola de Christo eloquia; alii namque Obscure, et quasi per «senigmata prophelarunt de Christo : [ste vero David, quod et de incarnatione et de passione, et de aeterna genitura, et de resur- rectione, evidentissime disseruit; et ideo dicitur liber Soliloquiorum. Sicut autem prophetia diversis fuit modis, ita etiam secundum diversa tempora. Est autem prophetia alia de presenti, alia de pre- terito, alia de futuro. De presenti, ut Elisabeth : Unde hoc mihi, ut veniat mater Dominimei ad me ? (Luc. τ.) De preterito, ut Moyses : In principio creavit Deus calum et terram (Gen. 1). De futuro, ut : Ecce virgo concipiet, etc. (Isa. vir). Et sit pro- phetia per bonos, ut per Isaiam, Jeremiam et alios.

Et per malos, ut per Balaam, Caipham et alios. p

Item prophetia alia secundum przwscientiam Dei, quam necesse est omnibus modis impleri, etiam secundum tenorem verborum, ut: Ecce virgo com- cipiet (ibid.), alia secundum comminationem, ut: Quadraginta dies sunt, et Ninive subvertetur (Jon. mm, que non secundum verborum superficiem, sed tacite intelligenti: significatione impletur.

Prophetie per excellentiam cum dicitur Propheta sine adjectione proprii nominis intelligitur David, ut cum dicitur Apostolus intelligitur Paulus, et. Urbs Roma. Hcc autem dicit contra quosdam qui dixe- runt plures fuisse psalmorum scriptores, vel aucto- res, eo quob eorum nomina in titulis hebeantur, ut Asaph, Heman, Ethan et Idithum, quod pro mysterio- rum significatione qui ex interpretationibus nomi- num percipitur factum esse in libro ostendemus. Non ergo illi auctores psalmorum fuerunt, sed positio nominum rationi servit mysteriorum.

De Ghristo. Ecce de quo agunt Soliloquia, de Christo toto, id est de capite et. corpore.

Materia itaque hujus libri est totus Christus, scilicet sponsus et sponsa. Intentio, lmines, in Adam deformatos, Christo novo homini confor- mare. Modus tractandi talis est. Quandoque agit de Christo secundum caput, aliquando secundum cor- pus, aliquando secundum utrumque. De Christo au- tem agit secundum caput tribus modis. Quandoque secundum divinitatem ut, Tecum principium (Psal. cix), aliquando secundum humanitatem, ut, Ego dormivi et somnum copi (Psal. n1); aliquando per transumplionem, ut quando ulitur voce membro- rum, sicut ibi, Longea salute mea, etc. (Psal. xxt). Et ibi, Deus, tu scisinsipientiam meam, etc. (Psal. Lxvir). Item de Eeeclesia, tribus modis: Aliquando secundum perfectos, aliquando secundum imper- fectos, interdum secundum malos qui suntin Ec- clesia corpore, non mente ; nomine, non numine.

De ordine quoque psalmorum, quia serie histo- rie discordant quari solet, quare scilicet non sunt eo ordine dispositi quo compositi. Quod non esse liquet, cum historia de qua agitur, in Miserere mei, Deus (Psal. 1), priecesserit illud, de quo agitur, in Domine quid multiplicati sunt (Psal. 1). Et : Dene- dictus Dominus Deus meus qui docet manus meas, ele. (Psal. xvi), ante ambos predictos psalmos

dam possit reddi ratio ordinis, non tamen in omni- bus. Neque tamen sine ratione ita dispositi sunt. Esdras namque propheta, qui Psalterium et totam bibliothecam a Babyloniis combustam instinctu Spi- ritus sancti reformavit, eodem Spiritu revelante, psalmos ita disposuit, eisdem et titulos apposuit, qui sunt quasi claves psalmorum, Sicut enim per clavem intratur in domum, ita-per congruas titu- lorum expositiones, subjectorum clarescit intelli- gentia psalmorum. Hzc autem circa totum librum advertenda sunt.

Prolter hec autem in singulis psalmis quzedam specialia consideranda sunt.

[HrERox. in Comment.] De primo itaque psalmo videamus, ubi considerandum est quare ei titulus non preponitur sicut et aliis, quee sit ejus materia, qua intentio, quis modus tractandi. [Cassrop.] Hinc primo psalmo, ideo titulus non apponitur, quia psalmus iste principiumest et praefatio, et caput libri, sicut in sequenti dicitur: In capite libri scriptum est de me : et de illo agit, qui est omnium princi- pium, id est, de Christo, qui non habet principium, [ΠΈΠΟΝ in Comment.] Ideo itaque titulo caret, ne titulus przsceriptus, libri caput et initium. videre- tur; vel etiam ideo quia iste psalmus, quasi titu- lus et prologus est sequentis operis. Continet enim summam et materiam tolius libri. Materiam autem hujus psalmi eadem est, quae et totius libri scilicet Christus integer. Similiter intentio. Modus autem

C tractandi talis est. Bipartitus est psalmus. Primo,

agit de beato viro, per beatitudinem nobis blan- diens. Secundo, agit de ultionibus iniquorum, ter- rens nos adversis, ibi : Non sic impii, non sic. De beato autem viro agit hoc modo: Primo versu ostendit eum immunem ab omni malo; secundo, plenum omni bono in se, inde utilem aliis, et hoc usque ad partitionem. Ad ostendendum vero eum immunem ab omni malo, utitur comparatione vete- ris hominis, scilicet Adze, ostendens illum plenum esse omni malo, quia non valet melius ostendi cujusque rei excellentia, quam si sui contrarii vili- tas atque oppressio vel depressio non taceatur Ostendit itaque veterem Adam triplici genere pec- candi, deliquisse seilicet cogilatione, voluntate et actu, verbi doctrina vel consuetudine. ltem : Cogitatio large accepta tria complectitur, scilicet primum motum animce qui est venialis culpa, dele- clationem atque consensum qu: sunt mortalia. Qui ergo peccat, eonsensu et cogitatione peecat. Qui vero nec cogitatione peccat, nec consensu, vel delectatione. Hic autem tria genera peccandi notat per tria verba scilicet : Abiit, stetit, sedit. Per abiit, peccatum voluntatis; per sze£if, peccatum operis, per sedit peceatum verbi, vel consuetudinis. Abiit ergo Adam a Deo, non loeo, [Casstop.] sed dissimilitu- dine, cum persuasioni diaboli et Evce consentiens a Deo recessit; [Arcurw.] stetit, cum pomum vetitum comedens, in peccato delectatus est; sedit, cum se excusando et culpam in Creatorem referendo in superbia confirmatus est (Gen. nr), dicens : Mulier

61

COMMENTARIUM IN PSALMOS. PSAL. I.

2

E

6

quam. dedisti mihi seduxit me, [Avc.| non valens A Et Adam in Deum et inse, et in proximum pecca-

redire nisi per eum liberatus, qui nihil horum ha- buit. Et dicitur hoc simili exsulantium, qui dum sunt in via, facilius revocantur; cum jam stant, diffieilius ; demum difficillime, cum jam ibi magi- stri et domini effecti sunt. Ita qui sola voluntate peccat facilius redit; qui opere, difficilius ; qui vero consuetudine vel doctrina verbi, difficillime revoca- tur. [Avc. lib. 1, De sermone Domini in monte, et serm. 90 De tempore.] Isti sunt tres mortui, quos Dominus suscitavit, in domo, in porta, in sepul- ero: hoc est triduum quo Moyses volebat educere populum Dei de /Egypto. Item nota: Peceatorum impiorum pestilentie, Nam impius est qui peecat in Deum, peccator in se, pestilens in proximum.

vit. [REMIG. ] Quasi diceret : Primus homo miseret infelix, qui abiit in consilio impiorum. [Gloss. in- terlin.| Id est serpentis et Evae, id est consensu vo- luntatis peccavit; in via peccatorum stetiit, id est opere peccavit. [Arcurw.] Et in cathedra pestilentiae sedit, dans aliis exemplum peccandi, id est docendo vel consuetudine peccavit. Cathedra enim proprie doctorum est sieut thronus regum, tribunal judicum. [REwrc.] Ecce ostendit primum hominem tribus modis peecasse. Peccatur enim cogitatione, actu, verbis, docendo. Nune quo ordine creverunt in primo ho- mine removeri debent a secundo. Ac si dicat : Pri- mus homo infelix, qui abiit, stetit, sedit, sed se- cundus est beatus.

PETRI! LOMBARDI

COMMENTARIUS

N PSALMOS DAVIDICOS.

I PSALMUS PRIMUS.

Vrns 1. —« Beatus vir qui non abiit in consilioim- B

« plorum, et in via peccatorum non stetit, et in ca- « thedra pestilentize non sedit. »

[Cassiod.| Beatus dicitur cui omnia optata succe- dunt, vir scilicet contra prospera et adversa firmus, qui non abiit |Gl. int.] a Deo in regionem dissimili- tudinis, id est cogitatione non peccavit, quamvis es - set positus, iz consilio impiorum, id est quamvis impii hoc molirentur : quod est laudabilius [Aug. et Hier.] Non abiit iste, sicut Adam, qui consensit uxori, dia bolo deceptce. Impii hoc molientes, dze- mones sunt, et Scribz, et Phariscei. in via pecca- torum non stetit(Aug.|. Via peccatorum mundus est, in quod quidem natus, et inter peccatores conversa- tus est, sed non tenuit eum illecebra seculi [Gl. int.] Vel, via peccatorum est prava operatio, quie ducit ad mortem. Et est: in via peccatorum non ste- tit, id est vel in mundo, vel in prava operatione Et in cathedra pestilentie non sedit |Aug.], id est, noluit terrenum regnum. Est enim pestilentia, morbus late pervagatus, omnes, aut pene omnes in- volvens, et dicitur a pastu, quasi pastulentia. Hic est amor dominandi quo vix caret aliquis. Vel, cathe- dra peslilenti:, accommodatius accipitur prava, οἱ perniciosa doctrina, quie ut cancer serpit. Et est in cathedra pestilenti: non sedit, id est non perni- eiosam doctrinam docuit, sed salubrem. Ecce hoc primo versu oslenditur immunis ab omni malo per remotionem eorum qua in primo homine fuerunt.

Vrns. 2. « Sed in lege Domini voluntas ejus ;

» el in lege ejus meditabitur die ac nocte. »

c3

Sed in lege Domini [Rem.]. Hie ostenditur Chri- stus plenus omni bono in se, quia non est perfecta laus fugere vituperanda, nisi sequantur laudanda. Unde post ostensam immunitatem, addit, Sed in lege, quasi dicat : Non abiit, non stetit, non sedit, sed in lege Domini fuit voluntas ejus [Avg.]. Aliud est esse in lege, aliud sub lege. Qui est in lege, se- cundum legem agit, voluntarie legi obediens. Qui autem sub lege est, secundum legem agit, necessi- tatis timore coactus. Ille liber, iste vero servus. Ite- rum: Aliud est lex littere, qua scribitur servo; aliud lex sanctitatis, qug? mente conspicitur a filio, qui non indiget litteris; justo enim lex posita non est, ut ait Apostolus (1 Tim., 1). Dicit ergo, in lege Domini quia voluntate serviebat, non sub lege, quasi ex tristitia et ex timore serviret voluntas ejus, id est Christi [Cassiod.|. Voluntas dieit, ut ostendat quod non sit t:edium ei laborum. Et hic voluntas non est otiosa, vel non est ad horam [Aug.] Sed meditabitur die ac nocte, 1d est assidue, et in pro- speris, et in adversis. Dies enim leetitiam,nox adver- sitatem significat. [Cassiod.] In lege ejus : non uti- que inlittera legis, sed in sanctitate propositi. Et hoc legis meditatio sanctitatis jugis observatio. Vide qualiter hzc praeeedentibus respondeant. Ibi dicit, nonabiit ; hie, voluntas in lege. Ibi, non in via pec- catorum stetit, non in cathedra pestilenti sedil ; hie, assidue in leze Domini meditabitur.

Vrns. 3.— « Et erit tanquam lignum quod. plan- « tatum est secus decursus aquarum ; quod fruetum « suum dabit in tempore suo, »

63 PETRI LOMBARDI 64

Hteril tanquam lignum quod plantatum.[Alcuin.] À. ejis non erit irritum, sed deducet ad vitam. Unde:

Supra ostendit Christum immunem ab omni malo, el plenum omni bono in se ; hie utilis nobis osten- ditur: et hoe tribus modis, scilicet dans fructum vitz», et folia, οὐ obumbrans. Et nota quia heec omnia (non omni beato viro conveniunt, sed Christo soli. 'Et est haec plena diffinitio beati viri, quasi dieat: Meditabitur die ae nocte, et erit. tanquam lignum. Loquitur de Christo, a simili ligni vitze quod erat in medio paradisi, de quo homo obediens, si comede- ret, viveret in :eternum. Ita qui Christum spiritua- liter sumit, non videbit mortem in zeternum [Gl. in.]. Et sicut illud lignum eceteris viridius erat, sic οἱ Christus ceteris sanetis viridior erat, cui spiri- lus non est datus ad mensuram [Hier.]. Erat ergo tanquam lignum, id est vere lignum vitze, ut ait Sa- pientia. Est lignum vite. omnibus amplectentibus eam[Gl. in.]. Tanquam, aliquando similitudinem notat tantum, aliquando veritatis expressionem facit, aliquando utrumque, ut hic. Ita enim notat similitu- dinem, ut veritatis non excludat expressionem [Aug. |]. Quod plantatum est, id est humanatum est, vel in- carnatum, per quod ad eum aecedere possumus. Et hoc, secus decursus aquarum [Aleuin.et Aug.]. Aquae Spiritum sanctum significant, juxta illud : Qui credi- derit in me, [lumina de ventre ejus [luent aque vive (Joan. vi). Et est eontra :stum. vitiorum, ut aque contra :estum sitis. Et est, plantatum est secus decur- sus aquarum, id est homo fiet secundum operationem Spiritus. saneti, qui in eum plenissime descendit. Et ideo apponit decursus aquarum, ut plenitudinem. no- tet [Aleuin.]. Vel per aquam, sapientia Dei intelli- gitur : quia interior homo reficitur, ut sitis aqua. Et est plantatum secus decursus aquarum, id est secun- dum sapientiam, quz& hominem suscepit, id est. fiet "homo unitus sapientie Dei. Et bene ait, secus aquam, quia non est faetus homo Deus vertibilitate | nature in naturam, sed unione persons [Aug.]. Et ita aquae sunt mortale genus. Unde Joannes in Apo- calypsi: Aqu multe, populi mulli (Apoc. xvm) quia defluunt in mortem, ut. aqua in. mare. Et est plantatum secus decursus aquarum, id est secundum fluxum populorum, quia in similitudine carnis peceati apparuit [(]. int.]. Quod lignum dabit fructum suum, id est vitam zternam in tempore suo, id estin tem- pore plenitudinis, quo reseratus est aditus paradisi, de quo [Aug.|: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (I Cor. vi). Vel ita : Dabit fructum suum, id est. Ecclesias constituet, in lempore suo, id est post resurrectionem οἱ ascensionem, misso Spiritu. Vel ita : Dabit fructum suum, id est Spiritura sanctum mittet. In tempore suo, id est post. glorili- cationem suam. Unde in Evengelio : Non est datus Spiritus sanctus, quia modum glorificatus est Chri- stus (Joan. vi). Et nota hoc lignum esse rationabile, per hoc quod ait, dabit [Cassiod.]. Dare etenim per- tinet ad rationabilem sensum et ad voluntatem offe- rentis . Vgns. « Et folium ejus non defluet : * nia quaecunque faciet prosperabuntur. »

[Aug.] Et folium ejus non defluet, id est verbum

et om-

calum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matth.xxtv).[Cassiod.]. Et bene verba, fo- lia dicuntur, quia sicut folia tegunt fructus suos, ita verba Domini suas promissiones custodiunt [Alcuin.]. Et quid per singula ? [Aug., Cassiod., Gl. int.] Ef omnia qurcunque faciet prosperabentur, id est fru- ctus et folia,id estfacta et dicta,prosperabuntur sibi, contra casum Λα et membris suis. Et. bene dicit omnia, quia et si moreretur, tamen omnia qua faciet prosperabuntur, quia mors ejus est salus mundi.

Pans.ig, vERS. 5. —« Non sic impii, non sic; « sed tanquam pulvis quem projieit. ventus a facie « terrae. »

Non sic impii. Hic est secunda pars, ubi agit

B ge ultionibus iniquorum, et terret adversis. Ho-

rum formido gratiora facit promissa, quasi dicat: Omnia illius prosperabuntur. Sed impii non sic, quia nihil poterunt assequi. Et nota quiahae repe- titione immobilis firmitas monstratur. Non sie, sed sunt lanquam pulvis, quia cedunt pravis sugzgestio- nibus, non habentes humorem gratie Dei; quem projicit ventus, id est superbia, que vento compa- ratur, quia petit alta et inflat; a facie terre, idesta presentia slabilitatis zeternae [Aug.], quc dieitur terra a simili, quia sieut hzc terra nutrit et continet exteriorem hominem, ita illa interiorem.

VzRs. 6. « Ideo non resurgunt impii in judicio, « neque peccatores in concilio justorum. »

Ideo non resurgunt impii. Et quia ventus projicit, id est quia dati fuerunt in reprobum sensum, ideo non resurgunt impii, prima resurrectione, quz est in fide, scilicet a peccatis. Et hoc, ix judicio, id est ut se judicent et. aceusent.

Dua quippe resurrecliones sunt. Una, anima, in prasenü qua resurgit homo a peccatis. Unde Apo- stolus : Exsurge, qui dormis, etilluminabit te Chri- stus (Ephes. v). Altera, corporis, in futuro, qua fiet impassibile et immortale.Hie agit de illa quz est anima. Negue ipsi peccatores item resurgent, im consilio justorum, ut voluntatem Dei suis praeferant voluntatibus, quod est consilium justorum. Vel, in concilio, alia litera, justorum, id estin concordi multitudine justorum, et est idem sensus cum priori etaecipit eosdem peceatores et impios. Vel ita: Dicit superbis tolli, quod ipsi ambiunt,id est ut judi- cent, agens de resurrectione corporis et judicio futu- ΤῸ, quasi dicat : Quasi ventus projicit,ideo non resur- gunt impii in judicio, id est ut judicent, quod pla- nius repetit [Aug.], zeque ipsi, id est. peccatores re- surgent in eoncilio justorum, id est in judicio, ut cum eis judicent. Consilium dicit judicium ex similitudine, quia judieium Dei, quasi in consilio erit, in quo di- versa peccata diversis poenis punientur. Vel ita, ut alios accipiamus impios, alios peccatores. [Cassiod. Aug.]|. Impii sunt infideles, idololatrze, apostatze, qui cum resurgent non judicabuntur, quia jam judieati sunt. Peceatores, sunt Christiani falsi. Et est, quia ventus projieit ; ideo impii, id est penitus infideles,

- 65

COMMENTARIUM IN PSALMOS. PSAL. I.

66

non resurgent in judicio, ad hoc ut judicentur, quia À judicantur et regnant, qui vit» maculas lacrymis

jam judieati sunt; neque peccatores, id est falsi fideles, resurgent in consilio justorum, id est ut ju- dicent, sed judicabuntur tantum.

[Hier. et Aug.] Nota quod quatuor ordines in ju- dicio erunt : Alii namque erunt, qui judicabunt et non judicabuntur, ut apostoli, et alii perfectissimi ; ali, qui neque judicabunt, nec judicabuntur, quia jam judieati sunt. Sententia enim damnationis eo- rum toti Ecclesi: nota est, ut infideles. Alii judica- buntur et salvabuntur, ut mediocriter boni. Alii judicabuntur et damnabuntur, ut mediocriter mali. Ideo Job ait : Non salvatimptos, et pauperibus judi- ciam tribuit (Job. xxxv1). Quia hi qui nequiter op- primuntur, ipsi tunc super oppressores suos judices venient. (Greg. et Hier.] Du: quippe sunt partes, electorum scilicet atque reproborum; sed bini or- dines eisdem singulis partibus continentur. Alii namque judicantur et pereunt, alii non judicantur et pereunt ; alii judicantur et regnant, alii non judi- cantur et regnant. Judicantur et pereunt, quibus Domiricainelamatione dicitur : Silivi, non dedistis mihipotum.Discedite, maledicti,inignem eternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. xxv). Alii vero in extremo judicio non judicantur et pe- reunt,de quibus, propheta ait : Non. resurgunt impü in judirio, et Dominus ait : Qui autem non credit, jam judicatus est (Joan. mr). Et Paulus : Qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt. (Rom. 1). Re- surgunt vero omnes, etiam infideles, sed ad tor- mentum, non ad judicium.

*? Non enim tunc eorum causa discutitur qui ad conspectum distrieti judicis jam. cum damnatione sum infidelitatis accedunt. Professionem vero fidei retinentes, sed professionis opera non habentes, redarguuntur ut pereant, ut mediocriter mali. Qui vero nee fidei sacramenta tenuerunt, increpationem judieis in extrema examinatione non audient, quia prajudicati sunt infidelitatis sus tenebris, ejus quem despexerant inventione redargui non meren- tur. Illi saltem verba judicis audiunt, qui ejus fidem sallem verbo tenuerunt. Isti in damnatione sua slerni judicis nec verba percipiunt, quia ejus reve- rentiam ne verbo tenus servare voluerunt. Illi lega- liter pereunt, quia sub lege peccaverunt positi. Istis in perditione sua de lege nihil dieitur, quia nillegis habere conati sunt. Princeps namque ter- renam rempublicam regens, aliter punit civem in- terius delinquentem, atque aliter hostem exterius rebellantem. In illo jura sua consulit, eumque sub verbis digne inveclionis addicit. Contra hostem vero bellum movet, instrumenta perditionis exercet, dignaque ejus malitia tormenta retribuit. De malo vero ejus quid habeat, lex non requirit. Ita. ergo in extremo judicio et legalis illum invectio percutit, quia ab eo quod professione tenuit, actione decli- navit, et iste sine judicii invectione perimitur, qui lege fidei non tenetur. Ex electorum vero parte, alii

tergent. Qui mala praecedentia factis sequentibus re-

dimentes, quidquid illicitum aliquando fecerunt, ab

oculis judicis, eleemosynarum superductione coope- riunt. Quibus judex veniens, in dextera consisten- tibus dicit : Esurivi et dedistis mihimanducare, etc.

(Matth. xxv). Alii autem non judicantur, et regnant,

qui et przecepta legis, perfectionis virtute transcen-

dunt, quia nequaquam hoc solum quod cunctis di-

vina lex przcipit implere contenti sunt, sed prz-

stantiori desiderio plus exhibere appetunt quam

praeceptis generalibus audire potueru t. Quibus Do-

minica voce dicitur : Vos qui reliquistis omnia, et

secuti estis me, cum sederit Filius hominis in sede

majestatis sua sedebitis et vos super thronos judi- p cantes xu tribus Israel (Matth. xix). Et de quibus propheta ait: Dominus ad judicium veniet cum sena- toribus populi sui (Isa.1m) Et de quibus Salomon, cum de sanete Ecclesi: sponso loqueretur, intulit dicens : Nobilis in portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus terre (Prov. XXXI).

Hi itaque in extremo judicio non judicantur et regnant, quia cum auctore suo etiam judices ve- niunt. Relinquentes quippe omnia plus propria de- volione exsecuti sunt, quam juberi generaliter au- dierunt. Speciali namque jussione paucis perfectio- ribus, et non generaliter omnibus dicitur, hoc quod adolescens dives audivit : Vade et vende omnia, etc. (Matth. xix). Si enim sub hoc precepto, id est con- silio cunctos jussio generalis astringeret, culpa profecto esset, aliquid nos de hoc mundo possidere. Sed aliud est quod per Seripturam sacram dieitur omnibus, aliud quod specialiter perfectioribus im- peratur. Hi ergo recte sub generali judicio non te- nentur, quia et precepta generalia vivendo vice- runt. Sicut enim non judicantur et pereunt, qui suadente perfidia legem tenere contemnunt, ita non judicantur et regnant, qui suadente eliam pietate ultra generalia divine legis przecepta perficiunt. Hinc est quod Paulus etiam specialia prxecepta trans- cendens, plus opere exhibuit quam institutione le- gis el permissionis accepit. [Aug.] Cum enim acce- pissel ut Evangelium preedieans de Evangelio vive- ret, et Evangelium-audientibus contulit, et tamen Evangelii sumptibus sustentari recusavit. Cur ergo iste judicetur ut regnet, qui minus quod servaret D accepit ; sed majus quod viveret, invenit ? Recte ergo

judicium pauperibus tribuit, quia quanto huie

mundo magna humilitate despecti sunt, tanto. tune, acceplis sedibus, majori culmine potestatis excre- scunt. Hinc alias dieitur : Donec justitia convertatur in judicium (Psal. xcur). Justitia ergo in judicium verlitur, quia hi qui nunc juste atque irreprehensi- biliter vivunt, tune judieandi potentiam nanciscun- tur. Hinc Laodicensi Ecclesie dicitur : Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in throno meo, sicut etego vici

et sedi cum Patre meo in. throno. ejus (Apoc. n).

Vincens Dominus in throno cum Patre sedisse se as-

serit, quia post passionis certamina, post resurre-

clionis palmam, claruisse omnibus quod potestati

61

PETRI LOMBARDI

68

Patris esset equalis judieavit, eique se non dispa- A Cavete a fermento Phariseorum (Luc. xu). Ad hac

rem, calcato aeuleo mortis innotuit. Unde et Maric, necdum se credenti Patri similem , dicit: Noli me tangere, nondum enimascendi ad Patrem (Joan.xX ). Nobis enim in throno Filii sedere est, ex ejusdem Filii potestate judieare. Quia enim judicii prinei- patum ex ejus virtute. percipimus, velut in ejus throno residemus. Nec abhorret a vero, quod alias superxi thronos venturos testatur esse discipulos. Hie vero in throno suo perhibet esse sessuros. Per thronos quippe xir, universale judicium ; per thro- num vero Filii, singulare culmen judieiari:e pote- statis ostenditur. Vel ita, et accipit eosdem impios et peccatores, quos quia ventus projicit, ideo non resurgent impii in judicio, id est ut judicent in fu-

turo. Hoc convenit cum secunda sententia, sed dif- B

fert quod sequitur : Et ipsi ideo peccatores non resurgent in concilio justorum, id est ul judicati in collegio sanctorum quiescant. Vel, in concilio justo- rum, in eodem sensu, id est in zeterno bono, quod sanctis sequi consilium est.

VERS. 7. « Quoniam novit Dominus viam ju- « Storum, et iter impiorum peribit. »

Quoniam, novit, quasi dicat : Impii non resurgunt cum sanctis in judicio, quia opera justorum Deus diligit ; impiorum vero, non ; hoc est, quoniam no- vit, ete. Vel sie, junge secundum primam praceden- tem sententiam : Non resurgunt hic in anima, quia Deus non approbat eorum opera; nam justorum tantum, et hoc est, quoniam movit Dominus viam justorum, ut sua et approbat, iter id est opus impiorum peribit. Peribit dicit pro non novit Do- minus, sed planius dieitur, quia hoc est nesciri a Domino quod perire; et sciri Domino est. manere el esse.

COLLATIO IN PSAL. I : « BEATUS VIR.

»

Vrns. 1. In. cathedra pestilentie non sedit. Noster interpres significantius expressisse videtur dictionem Hebraicam et Gra:cam, hzretieg pravita- lis notando perniciem corruptissimam, quam si di- xisset illusorum Hebraice m*x5 rETZzIM, aut wer- lisset pestilentiarum, Grece λοιμῶν. Nam legendo simpliciter illusorum, aut pluraliter pestilentiarum, non habetur forsan tale pondus emphaseos, quam praescribit Propheta, et quam divus Hieronymus explicat, ad illud Isa. Lxvr, Eligam illusores, sive il- lusiones eorum, que timebant adducam eis. « Cau- sas, inquit, reddit cur traditi sint Seribis et Phari- seis ilusoribus suis, de quibus primus psalmus, juxta Hebraeos canit : Et in cathedra illusorum non sedit, quos appellant LXX pesltilentes, quales fue- runt filii Heli, filii pestilentize. Idem in illud Isa. ru: Et effeminati dominabuntur eis. Pro quo ait in He-

brzeo scriptum. est ΟΣ mAALULIM, quos LXX, et Theodotio illusores interpretati sunt. Deinde sub- dit : Possumus illusores dicere et magistros populi Israel, qui devorant populum Dei sicut escam panis, et perverse Scripturas sanctas interpretantur, illu- duntque stultitie discipulorum. Rursus in illud ejusdem prophetze : Popule meus, qui te beatum di- cunt, etc. (Isa. ur). Scribas et Pharisaos exactores appellaverat non magistros, et supra illusores. » Hac ille. Quz: perspicue insinuant nostram editio- nem preter alia, prophetice taxare pestilentem Pha- riseeorum farinam, de qua Salvator ait, Matth. xv1 :

α

D

idem Hieronymus in presentem locum psalmi com- mentanmdo dicit: « Pro pestilentibus in Hebrzo de- lusores habet, quod scilicet omnes discipulos per- versus doctor illudat. Radix etiam Hebraica, unde vocula deflectitur, signat interpretari verbose, Job xvi : Verbosi amici meti *y^ ua MELITZAIREHAI, Quid autem sunt hzretiel, nisi verborum venatores, juxta illud Proverb. xix : Qui tantum verba sectatur, nihil habebit ; qui autem possessor est mentis, diligit animam suam. Nonne aperte nune vides hereticos ampullatis et sesquipedalibus verbis et interpreta- tionibus distortis, omnes Eeclesiz cczremonias, dis- solutis quasi cachinnis, atque rugato subsannare naso? quibus miseras animas immedicabili tabe in- ficiunt, ad communem omnium perditionem, si fieri posset. Itaque ut sparsa colligamus haeretica, super- stitiosa et ventosa doctrina, quam in principio va- lebat abesse a beato viro David, unico pestilentiz nomine, congruenlissime designata est. À quacun- que enim illarum, pestilentissima corruptio, si mi- nus caveatur, late pervagata procedit. Proinde tanta detestatione deprecandi sunt perversi doctores, in eam malitii dementiam prolapsi, ut non dieantur mali, sed ipsamet malitia; non pestilentes, non illu- sores, sed singulariter et extreme, pestilentia. Disce igitur nostram venerari versionem, quze tantillo verbo re maxima comprehendit tam abstrusum sensum,

quo pr:egnans erat vocula Hebraica v5 LOTZ.

"

Vgns. 5. Non sic impii non sic. Hebreus legit semel duntaxat, non sic QE N5 lo chen. LXX aut alize versiones Grecs sententie gravitate repetitione insinuaverunt, ut psalmo 21 : Deus, Deus meus, re- spice in me, quare me dereliquisti ? ubi Hebraeus non habet, Respice in me. Pondus enim rei, additione ila vocali intimius sentitur, pro immensitate do- loris Jesu. Christi, in cruce dire patientis, de cujus mira patientia, totus ille psalmus loquitur. Consi- mile adducit divus Hieronymus, de optimo genere interpretandi ad Pammachium ex Marc. v, ΝΠ MOD TALITHA ΟΥ̓ΝΙ, quod est interpretatum, puel- la tibi dico, surge. Arguatur, inquit Hierony- mus, mendacii, quare addiderit, fibi dico, cum in Hebraeo tantum sit, puella, surge. Sed ut ἐμφατι- χώτορον faceret, et sensum vocantis atque interpre- tantis exprimeret, addidit, £ibi dico. » Hsc ille. Quantum tamen pertinet ad praesentem locum, Hiero- nymus asserit se duntaxat semel reperisse, 207 sic, in Hexaplis Origenis. Quem projicit ventus a facie terre. Hebraice tantum habetur, quem projicit sive projicie£ ventus. eum Ty) "22 33) ἼΩΝ ASCHER TID PENNU RUACH. LXX, conformiter ad nostram editio- nem ἀπὸ προσώπον τῆς γῆς quo exprimerent laten- tiam sententi:, qua includebatur in verbis Hebrai- cis. Quod autem vertit Sanctes glumam, quem se- quitur interpres pro Cajetano, Munsterus paleam, Campensis paraphrasis festucam, non perinde qua- drat sensui prophete, ae pulvis, ut versio nostra habet, et Hieronymus juxta Hebraeos, Conrardus et Pratensis. Nam licet worH vYv2 significet indi- scriminatim. glumam, paleam subtilem, vel pulve- rem aut quisquilias, non tamen ita ventus solet projicere a facie terrze communia glumam : quin potius ventilarum, aut excussorium projieit a fa- cie arem. Ventus vero ubique (ut perspicuum est) indesinenter pulverem exagitat, per quod signifi- cantissime denotetur impiorum inconstantia, et a stabilitate vitz:e ceternze separatio perpetua, juxta illud Threnorum 1 : Peccatum peccavit. Jerusalem, propterea instabilis facta est. Nec video qua ratione isi rejecerint editionem quam dicunt Vulgatam. Et certe quanto vulgatiorem, tanto recepliorem. Nam nova indigent longiore multo probatione, quam ve-

»

69 COMMENTARIUM IN PSALMOS. PSAL. II. 10

tusta, quze tam multis annis explorata sunt. Et illa A quidem consilium Domini, est congregatio justorum,

nova nullius essent auctoritatis, vel certe minoris, nisi vetusta fierent.

Vzrns.6.— Neque peccatores in concilio justorum. Magister interpretatur concilium et id quod est vo- luntatis, et quod est congregationis, duplici sensu quemadmodum acceperunt LXX. Cum notum sit θουλήν utrumque significare. Nee ex hoc leditur Hebreum n'y ApaATH, id est congregatio quando-

qui ne ad latum unguem discedunt a voluntate ejus. Unde Psal. rxxxvri, Deus qui glorificatur in consi- lio sanctorum, dupliciter legi potest, aut per s, aut perc, etiam ex Hebreo "yD2 sEsop, ut intelligas congregationem sanctorum, quorum est salutiferum consilium, fragilitate sua agnita in Domino glo- riari.

PSALMUS SECUNDUS.

PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID. » 2$ Quare fremuerunt gentes (Cassiod.) Psalmus iste secundus est in ordine, et primus in titulo. Unde

et in Actibus apostolorum primus dicitur (Acf. 1v) B

Titulos autem Esdras propheta psalmis apposuit, qui sunt quasi claves et januz psalmorum. Per eo- rum namque intelligentiam subjectorum psalmorum clarescit sententia. Licet enim in titulis. frequenter tangatur historia, vel ponantur aliquorum nomina, unde ad litteram non agitur in psalmis; tamen et historia mystice intellecta, et nomina congrue in- terpretata psalmorum continentiam aperiunt, ut hic ubi ponitur David, qui interprelatur manu fortis, desiderabilis aspectu. Et significat Christum, qui vere est manu fortis debellando aerias potestates, et desiderabilis aspectu, id est in quem sancti an- geli desiderant prospicere (I Petr. 1), Psalmus bo- nam operationem notat. Dicebatur enim ad litteram psalmus modulatio que fiebat per tactum decem chordarum, ita bona operatio quae fit per observan- tiam decem mandatorum. Et sensus tituli, psalmus; iste, id est tractatus iste, qui dicitur psalmus, quia monet ad bene operandum, attribuitur David, id est Christo, qui agit hic de se rege. Intentione monet ut ei subdamur. Modus talis, tripartitus est psaluus. Primo increpat persequentes et minatur, et loquitur Christus, vel Propheta ; secundo, inducit verba Christi agentis de omnipotentis regno, et ine- narrabili genitura sua ubi de divinitate et huma- nitate ejus multa discimus, ibi. Ego autem consti- tutus sum, elc. ; tertio pro his arcanis patefactis admonet omnes humiliter obedire, et suadet ab utili scilicet ne pereant et ab honesto quia beati qui con- fidunt in eo:ibi, Et nunc reges, Increpans ergo persequentes Propheta, vel Christus dicit.

Vgns. 1. « Quare fremuerunt gentes, et populi « meditati sunt inania ? »

[Remig.] Gentes, id est Romani milites, crucifixo- res, [Cassiod.] fremuerunt [Remig.] ut ferz sine ra- tione : fremere enim ferarum est, [Cass.] et populi sci- licet Judaei, (Gl. int.) meditali sunt inania, ( Alcuin.) id est falsa in Scripturis, ut de futuro adhuc Messia, quem exspectant. Ipsi enim sunt pueri Abraham, ex-

spectantes cum asina. (Remig.) Vel meditati sunt !

inania,id est Christum detinere in morle. Vel, me- ditati sunt inania, scilicet ne mundus post eum abi- ret ; [Aug.] et hoe, quare ? id est qua utilitate sua ? quasi dieat, frustra, quia non impleverunt, ut Chri- stus exstingueretur.

VEns. 2. « Astiterunt reges terre, et principes « convenerunt in unum adversus Dominum et ad- « versus Christum ejus. »

[Rem.] Astiterun£ reges, quasi dicat, non solum populi et gentes, id est minores, contra Christum surrexerunt, sed etiam majores, quia astiterunt, quasi cum mora, mora eüim notatur in hoc, reges lerre [Gl. int.] id est Herodes principes, id est Pilatus. [Aug. 3. consens. Ev. cap. 16.] Ponitur plu- rale pro singulari, per synecdochen. Vel ita reges terre, scilicet Herodes prior, qui infantes occidit ; et posterior Herodes, ejusdem filius, qui Pilato con- sensit in morte Christi. [Cassiod. Rem.] Astiterunt et principes, scilicet sacerdotum, videlicet Anna et Caiphas convenerunt in unum, id est in unam pra- vam voluntatem. [ Cassiod.] Stulta praesumptio, re- ges terre, contra regem cali convenerunt, quod aperit dicens, adversus Dominum, id est Patrem.

c Qui enim contradicit Filio, et Patri contradicit.

Ideo adversus Dominum, ef id est quia adversus Christum ejus idest me, secundum hoc quod Christus loquitur.

Vrns. 3. —« Dirumpamus vincula eorum et pro- « Jiciamus nobis jugum ipsorum. » VERs. 4, « Qui habitat in. coelis irridebit eos,

« et Dominus subsannabit eos. »

Dirumpamus vincula quasi dicat ipsi [6]. int.] sed o mei, dicit Christus ne consentiatis in morte mea, et hoc est, dirumpamus vincula eorum, id est blan- ditias et minas, et projiciamus a nobis jugum ipso- rum, [Rem. Gl. int.] ne dominentur nobis.

Qui habitat in calis. Sic continua, secundum hane sententiam, dirumpamus, dicit Christus, quia qui habitat in ccelis. [Aug. Remig. Cassiod.] Aliter ab illo loco, dirumpamus vincula. Licet enim hoc possit diei in persona Christi, ut legimus, aptius ta- men illis conveniunt hec verba qui nolunt jugum Christi sibi imponi, id est persecutoribus Christi, quasi dicat Christus, vel propheta, convenerunt in unum reges principes dicentes ; Dirumpamus vin- cula eorum. [Alcuin.] id est rationes eorum, id est Dei et Christi, vel Christi et ejus discipulorum, qui- bus nos sibi astringere volunt, projiciamus a no- bis jugum ipsorum, [Rem]. id est legem. Ipsa ita, sed cerle qui habitat [Aug. Alcuin.] id est Dominus [in ecelis] scilicet spiritalibus, id est in sanctis ani- mabus, et angelis irridebit eos quasi buccis,ut factum est, quando positis custodibus surrexit et. Dominus subsannabit cos, quasi dicat maso, ut facium est,

τι PETRI LOMBARDI 12

quando per mundum dispersi sunt. [Hier.] Ivrisio A rex ab eo Patre super Sion montem sanctum ejus,

enim sit bucea, subsannatio vero, rugato naso at- que contracto exprimitur quz tamen. de Deo car- naliter nullatenus sunt existimanda, sed est ανθρω- mo παθος. Aliter [Aug.] lrrisio Dei est vis prescien- tim, quam dat sanetis, ut. videntes nomen Christi futurum in omnibus gentibus, et dominationem per- vagaturam in posteros, illos inania meditatos intel- ligant. Et accepit pro eodem, irridebit et subsan- nabit, etc. Qui habitat in eclis, hoc non mulatur. Irridebit eos, id est dabit sanctis suis intelligere eos esse irridendos, et inania meditatos. Εἰ Dominus subsannabit eos. Repetitio est.

VERs. 5. « Tunc loquetur ad eos in ira sua et « in furore suo conturbabit eos.»

Tunc, id est praterea : et tunc scilicet. quando irridebit, loquetur ad eos in ira sua, ἀνθοωπο xac est hie, id est humana propassio, quando quod cre- ture est attribuitur Creatori, [Aug.] Nam ira Dei, motus est, qui fit in sancta anima, qua novit legem Dei, cum eam videt malo homine preteriri. Per quem motum multa vindieantur, ut fecit Moyses, quando descendens de monte, et videns populum ante vitulum ludentem, transivit gladio, accinctus porla usque ad portam; et Phinees, quando transfixit Judaeum et Madianitidem turpiter coeuntes. Et est, loquentur ad eos in ira sua, id est increpabit et vindieabit in eos, per sanctos qui movebuntur pro peccatis eorum. Postea planius aperit dicens: Et in furore suo conturbabit eos.[Aug.] Et ira Dei et furor est obscuratio mentis transgressorum legis. Et est, tunc loquetur ad eos, id est excecabit eos. Vel ita, ut partim de presenti, partim de futuro le- gatur versus iste, sie, [6]. int.] tunc id. est quando irridebit, loquetur ad eos, per prophetas et per Scripturam sanctam et hoc, in ira sua, id est in comminatione poene ; et in futuro, eonturbabit eos, corpore et anima. In furore suo, id est, in :terna pana. Vel totum de futuro legitur ab illo loco. Qui habitat, hoc modo, [Rem.] qui habitat in ccelis, hoe non mutatur. Irridebit eos, id est irrisione dignos reddet eos in futuro. Post eam idem repetit, et. Do- minus subsannabit eos.Tunc scilicet in futuro, loque- tur ad eos, qui modo tacere videtur dum tolerat, in ira sua et in furore suo conturbabit eos. [Aug.] Ira Dei et furor, non est perturbatio, quae, ab eo penitus re- legata est, sed vis, id est virtus ejus, qua juste vin- dicat, et est, in virtute sua puniet eos.

Vzns.6— « Ego autem constitutus sum rex ab eo « super Sion monlem sanctum ejus, praedicans « praeceptum ejus.»

Ego autem. [Cassiod. Aleuin.] Hie est secunda partitio, ubi indueit verba Christi agentis de om- nipotenti regno et ineffabili genitura sua, ubi multa discimus de divinitate, et humanitate Christi quasi dicat illi ita turbabuntur; sed [ego] dicit Christus. [Aug. Gl. int.] Ezo cum pondere, quasi dicat, cujus jugum et vineula volebant abjicere, constitutus sum

id est super Ecclesiam de Judois, quae dicitur mons sanctus, quia prius recipit radios fidel, ut montes prius suscipiunt radios solis, secundum illud; Non sum missus nisi ad oves qug perierunt domus Israel (Matth. xv). |Hier. Cassiod. Rem.] Predicans pre- ceptum ejus, id est Evangelium, vel illud spirituale preceptum, de quo mandatum movum do vobis, ut diligatis invicem (Joan. xut.) (Gl. int. ]. Et non tantum rex est super Judaeos, sed et super gentes: de quibus probat auctoritate Patris, quia dubium erat, et hoc est, vere etiam super gentes sum rex quia.

Vrns. 7.— « Dominus dixit ad me: Filius meus « es tu, ego hodie genui te.» VEns. 8. « Postula a me, et dabo tibi gen-

« tes hiereditatem tuam, et possessionem tuam ter- « minos terra. »

Dominus scilicet Pater dixit ad me [Alcuin.], id est promisit mihi. Et nota quia persona regnantis hie loquitur, id est, Christus ut regnans, vel per- sona regnantis, id est Patris, promisit hoc quod dixi, id est, promisit mihi Pater, ecce ego dabo tibi gen- ies, [Gl. int.] id est nationes mundi hereditatem iuxm, quas scilicet excolas ; éuam, quasi dicat quze hareditas est tua, secundum quod tu es Deus. [Cassiod.] Hzreditas dicitur ab hero, eo quod in ea libera potestate dominetur, dabo £erminos terra. [Aug.] Terminos hie ponit pro eo quod supra dixit gentes ; sed hoc planius, ut omnes gentes intelligas, non particulam terre, sed omnem possessionem, quas scilicet possideas ad earum utilitatem ac salu- tem, et tibi bona fructificent. Possessionem dico, tuam quasi dicat, dabo tibi gentes, quas tamen ut Deus mecum possides [Gl. int.] Et ut ego dem tibi, postula a me, id est obedi patiendo, moriendo, ut sic possis postulare [Aug.]. Hoc enim quod dicit, pos- tula, ad susceptionem hominis, id est humanz na- ture perünet, qu:e pro salute hominum facta est, secundum quam interpellat pro nobis, quod est postulare. Ideo autem dabo tili gentes hxreditatem, potius quam alicui obedienti [Alcuin.], quia £u es Filius meus, per naturam consubstantialis, ineffabili genitura et vere, quia ego co:xternus tibi hodie, id est eternaliter, genui te [Gl. int.], id est non est no-

D va, sed ab zeterno facta generatio [Aug.]. Quod dicit,

hodie genui, et si posset ad litteram accipi de die illo quo Christus secundum hominem natus est, ta- men quia hodie praesentiam signifieat, et quod zter- num est, semper est, de zeterna generatione sapien- tie Dei divinitus accipitur. Et nota quia in quibus- dam predictorum convenit Christo cum aliis [Alcuin.] Constitutus est enim rex a Deo: sic et re- ges terre constituti sunt ab. eo, et. praedicans super Sion [Cassiod.] sicut prophet: predicaverunt. Ipse est Filius, sic et Iserael dieiturfilius. Unde Dominus ad Pharaonem dicit per Moysen: Dimiite primoge- nilum meum Israel. Hodie genui te, hoc soli Christo. [Rem. ]

73 COMMENTARIUM IN PSALMOS. PSAL. II. yi^

Aliter, per Sion, quz interpretatur specula vel Aid est per ea qua dicta sunt, intelligite quanta

speculatio, intelligitur Ecclesia generalis, quie spe- culatur gloriam Dei, et est mons eminentia virtutum οἱ firmitate. Et est, Ego autem constitutus sum rex ab eo, hoe non mutatur. Super Sion montem sanc- tum ejus [Aug.], id est: super sanctam Ecclesiam generalem, quz» Deum speculatur, firma et alta in virtutibus. Pradicans preceptum ejus, nec hoc mutatur. Bene dico quod sum rex constitutus ab eo, quia Dominus dixitad me: Dabo tibi gentes hz- reditatem tuam, etc. Hzec et sequentia non mutan- lur. Nota vero quia dicere Patris, pluribus modis accipitur, pro disponere, pro facere, pro gignere, etpro promittere : hic autem pro disponere, vel promittere potest accipi.

Vzns. 9. « Reges eos in virga ferrea, et tanquam « vas figuli confringes eos. »

Reges eos. |Cassiod.| Quasi dicat : Tibi dabo gentes, et merito, quia reges eos, [Cassiod.]| id est, non eris lyrannus im virga ferrea, |Aug. Cassiod.| id est in justitia inflexibli, .vel in regali potestate, con- fringes eos, ad vitam tanquam vas figuli, [Aug.] id est secundum hoc quod sunt vas figuli, id est lu- tum id est, quidquid de ^4 peccatore limo contra- xerunt, conteres in eis. [Alcuin.] Vel ita, ut partim in bono, partim in malo accipiatur, secundum il- lud Simeonis : Ecce hic positus estin ruinam, et re- sunm ectionem multorum (Luc.i), ut qui justus est, justificetur adhuc ; et qui in sordibus est, sordescat adhuc (Apoc. xxu). [ Cassiod.]Et est, regeseos, id est bonos, in virga ferrea hsc est regalis potestas Christi : et confringes eos, scilicet peccatores, per- mittendo eos amplius sordescere, qui sunt tanquam yas figuli, quod et luteum est et facile frangitur.

Vzrns. 10. « Et nunc, reges, intelligite, erudimini, « qui judicatis terram. »

Et nunc, reges.|Cassiod. |Hicesttertia partitio, ubi pro his patefactis, admonet omnes humiliter ei obedire, et suadet ab utili, scilicet ne pereant, etab honesto,

| quia, Beati omnes. qui confidunt in eo. Etnota quia in prima parte Propheta loquitur secundum quam- dam sententiam ; in seeunda parte, Christus tan- tum; hic in tertia, iterum Propheta loquitur post Christum secundum quamdam sententiam. [Cassiod.] In prima ergo parte praecedit quasi Propheta, id est ante Christum loquitur, sicut prophet» ante Chri- Stum prophetaverunt. In. hac post Christum loqui- lur quasi apostolus, id est gerens figuram aposto- lorum, qui post Christum przedieaverunt. Quasi dicat, contritum est lutum. nunc jam contrito in vobis luto, jam innovati et faeti reges, [Aug.| id est jam valentes regere vos, scilicet. qui judicatis, id est damnalis, Zerram, [Rem.|id est terrena in vobis, intelligite quo dicta sunt. Et si per vos non suf- ficilis, erudimini ab aliis, et dicit reges, sanctos, et loquitur Christus vel propheta. [Gl. int.] Aliter, et loquitur Christus, quasi dieat: Ita promisit mihi Pater, sed, o vos facti reges, seilicet qui judicaltis lerram. Hac non mutantur a prima sententia, Nunc, Parnor. CXCI.

facit Filius, [Aug.|] et si per vos non sufficitis, erudimini ab aliis. Ne autem inde superbiant, sub- ditur.

Vzns. 11. « Servite Domino in timore, et exsultate « ei cum timore. »

[Aug.] Servite Domino, qui non sinit peccare, in timore, ut qui stat, videat ne cadat [Cassiod.]. Ne vero misera servitus videatur, addit, et exsultate ei, [Aug.] quia timor Domini non est miserie, sed gaudii. Sed ne iterum in temeritatem eatur, subdi- turcum tremore, ne sitnegligens exsultatio. [Cassiod., Aug.| Aliter totum, et loquitur Christus ad reges terre, quasi dicat: Constitutus sum rex, et nunc me constituto rege, vos reges, qui judieatis terram, ad litteram, ne contristemini, sed intelligite et eru- dimini ; expedit enim vobis ut sub illo sitis, a quo est intellectus et eruditio.; et expedit ut temere non dominemini, sed Domino omnium serviatis et in beatitudine exsultetis. Et hoc est quod sequitur : Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tre- more. Et

Vgns. 12. « Apprehendite disciplinam, ne « quando irascatur Dominus, et pereatis de via « justa. »

Appreheidite, etiamsi fugiat disciplinam Dei, sci- licet adversa. [Gl. int., Aug.] Apprehendite, dico, quasi presidium et munimentum. Nequando irasca- tur Dominus, dubitative dicit, Nequando. [Aug.| Hzc autem dubitatio non est secundum Prophetam, sed secundum illos qui cum dubitatione cogitant

C iram Dei. [Cassiod.| Vel, nequando, dicit, propter

patientiam Dei, quia in hoc seculo diu sustinet ; Ne pereatis de via justa, id est Ghristo sublati, vel de operatione bona. [Aug.| A qua deficere ma- gna poena est, his scilicet qui dulcedinem justitize gustaverunt.

Vgns. 13. « Cum exarserit in brevi ira ejus, » beati omnes qui confidunt in eo. »

Cum ezarserit, quasi dicat ; Apprehendite ne pe- reatis, et ut beati sitis, quod plus est; [Alcuin., Cassiod.| quia cum exarserit modo non ardet, cum castigat ut pater, sed in futuro ardebit, quia nihil patienti: erit in brevi; [Cassiod., Aug.| quia non singula horum separatim, sed simul omnia di- scutiet. Vel in brevi, qui cum putent longe futu-

D rum ira ejus, id est vindicta iniquorum, beati erunt

omnes qui confidunt im eo, et est sensus, [Aug.] cum exarserit, id est cum venerit vindicta ini- quorum, non modo non attinget confidentes in Deo, sed et beati erunt, quia ad regnum pervenient.

COLLATIO IN PSALM. II, & QUARE FREMUERUNT, » etc.

Vrns. 6. Ego autem constitutus sum rex ad eo super Sion montem sanctum ejus, Hebraus, "pw m by czbn ΣΩΣ NASACTI MALKID AL TZION HAR QUODSI , Constitui regem meu, super Sion montem sanctum meum, aut sanctitatis mem. At LXX et subsequenter nostra traductio reddidit sensum in passiva significatione per tertiam perso- nam pronominis, referendo ad Patrem, propter ver-

3

πὸ PETRI LOMBARDI "i6

sum proxime pracedentem : Tune loquetur ad eos, A liter respondere. Quod si mihi non credis, loquatur

quo sententize aptius cochererent. David enim in su- perioribus nominaverat Deum in tertia persona, ob id apposite intulit post punitionem malis commina- tam : Constitutus sum rex ab eo, in persona Filii, non obstante conoilio iniquorum. Versus etiam con- tinuo sequens eo modo ordinatus subnectitur : Do- minus dixit ad me, quia sequendo anxie lectionem Hebraicam, sermo transit a persona verbi tertia in primam, et mox de prima in terüam, juxta quod suggerebat impetus Spiritus, qui ut vult spirat (Joan. n), et mentem prophete tangit. Boni autem interpretes licet. eodem spiritu. tangantur, tamen attemperant se proximius humans consuetudini , quod et spiritus ipse passim facit, nonnunquam et super humanum sensum. Y : ,

Hic Faber magis probat lectionem, quam invenit in exemplari Cllesunorum Parisiensium : videlicet, Ego autem unzi regem meum, quam alias quaslibet. Nam Hieronymus juxta Hebreum vertit, ego autem ordinavi regem meum. Quem sequitur Pellicanus, Sanetes Pratensis, Munsterus Hebraismo addictis- simi, constitui regem meum. Campensis et interpre- tes pro Cajetano, praefecit regem meum; tamen Cam- pensis in versione habet ungam. Sed. Faber interim secutus est (ut granditer przdieat) auctoritatem principis apostolorum, qui in Actis Iv, cap., pa- lam refert hunc psalmum : Quare fremuerunt gentes, eb populi meditati sunt. inania. Astiterunt reges terre, et principes convenerunt in unum, adversus christum ejus. Deinde quasi alludens ad interpreta- tionem Fabri subdit : Convenerunt enim vere in ci- vitate ista, adversus sanctum puerum tuwn Jesum, quem unxisti, Herodes et Pontius Pilatus, etc. Quam- vis autem nihil verius quam quod Pater Filium suum Jesum unxerit Spiritu sancto, oporlebat ta- men adverlere principem apostolorum respicere Christi nomen, quem proxime commemoraverat ; nec cogebat ut diceretur referri ad versum, postea in psalmo positum, quem non produxit ipse Petrus. Caxerum vocula Hebraica NAsAc teste Munstero, in suis scholiis, significat libare et fundere ; et quia reges oleo perfundebantur cum regno przeficerentur, utitur hic Propheta verba^423 Nasac, quz osten-

dunt parvi referre ad sensum, seu legeris unzi, seu constitui, tamen non erat sibi sapiendum.

In eodem versu, Predicans preceptum ejus. Hinc in Hebreo versus exorditur in prima persona nw pn 5Ni "EON ASAPERAH EL. HOQ ADONAL. Nar- rabo preceptum. Domini. Utraque contextio sue persons pro varietate respondet inviolato sensu, ut przlibatum est. De diversa distinctione nil mirum, cum hoc passim occurrat, mox causam reddemus. Qui vero gravissima et. plus quam ardua incipie- batur materia, nempe de :eterna Filii generatione , non inconcinne certe debuerunt LXX illinc. versum inchoare, ut caput sermonis respondeat capiti sen- tenti&. Cum autem semel poneretur duntaxat no- men Dei, LXX addiderunt ad declarationem sensus, pronomen ejus. Hieronymus et Pellicanus genitivum Dei, inlerpretes pro Cajetano, ad praeceptum AEssIACH, Dominus, ete, Sanetes simpliciter, narrabo statutum, facta diastole, deinde; Dominus dixit, etc. Et ad eumdem modum Pratensis, sed Munsterus magis audet, Narrabo velutstatutum, quod Dominus dixit: οἱ Campensis, Erudiam eum lege Domini. Sic etiam apud me cogito; tu es Filius meus, etc. En cernis quo tandem insanie deveniemus : nisi ad unum scopum ecclesiastici ritus tendamus, omnia certe erunt confusa et incerta. At cum in progressu non raro se ecu alie et ali: versuum sectiones, in editione Latina et Hebrea, opere pretium est et hune nodum dissolvere, et semel hoc loco dictum, puta aliis locis ubi expostulat, repetitum. Siquidem psalterium Hebraice lyrico. carmiue constat, ob id non potuit Latine aut Grece pedum numerus zqua-

Hieronymus in epistola ad Paulinum t. ΠῚ: « Da- vid, Simonides noster, Pindarus et Alezus, Flac- cus quoque, Catullus et Serenus, Christum lyra personat. » Idem in prolog. in lib. Job. : « Quod si cui incredulum videtur, metra scilicet esse apud Hebreos, et in morem nostri Flacci, Grecique Pindari et Alezi et Sapphus, vel Psalterium vel La- mentationes Jeremiz, vel omnia ferme Scripturarum cantica comprehendi; legat Philonem, Josephum, Ori- genem, Cwsariensem Eusebium, et eorum testimo- nio me verum dicere comprobabit. » Rursum in caput Jerem. x : Et David in lyrico carmine canat : A Domino gressus hominis dirigentur, ete. (Psal. xxxv). Itidem in caput Jer. xxv : « Unde in Psalte- rio, male quidem juxta textum historie, psalmorum requirunt ordinem, quod in lyrico carmine non observatur. » Iterum ad cap. Ezech. xxx : « Ut ee- tera pretermittam quai in psalmorum ordine conti-

pnentur, quzritur quomodo tertius psalmus prapo-

natur iis psalmis in quibus mutat faciem suam David coram Abimelech, et de Doech Idumao, et quando inventus est in spelunca ; et quinquagesimus pc- nitentid:,, in eujus titulo demonstratur, quod intro- ierit ad Bethesabee uxorem Urie, cum priores sint isti psalmi tertio, in quo fugere donatur à fa- cie filii sui Absalon. Sed in psalmis facilis est re- sponsio, carmen esse lyricum, et in hujusmodi opere non quzri ordinem historie, sed factorum carmina singulorum. »

Vrns. 9. Reges eos in virga ferrea. Cur Mun- sterus confringes, Sanctes conteres, et Pratensis, interpretes pro Cajetano confringes, et Campensis reges et confringes ? quandoquidem notius sit quam ut à me dicatur 2y'n TEROEM apud Hebaos si- gnificare reges eos, sive, αἱ vertit Hieronymus, pa- 5665 605. Siquidem pascere et apud Creecos ποιμαίνειν, est cum auctoritate gubernare. Unde Dominus dixit Petro, Joan. xxi: Pasce oves meas. Εἰ δὰ rem, Pellicanus hoc in loco, Reges eos, nobiscum, cum eiiam Munsterus et Pratensis psalmo xxit: aperte transferant, Dominus pastor meus, ac Sanctes, Domi- nus pascit, ubi est eadem radix verbi, quz hic rn 'Yy^ ADONAI mor. Non negamus tamen, quin non- nunquan significet conterere; sed hic non debebant spiritum contradictionis habere, si tamen habuerint. Adde quod D. Joannes, Apoc. xix, adducere videtur hunc versiculum juxta nostram lectionem.

VEns. 12. Apprehendite disciplinam. Heb. "2 "pU NASEQU BAR, quod Sanetes, Munsterus, Pratensis, pro Cajetano interpres, adorate Filium, dicunt, Hieronymus in Commentariis, adorate Fi- lium, ut in prologo nostro supra commemoravimus. In versione juxta Hebrzeum, adorate pure. Pellica- nus, osculamini pure : Omnes sensus possunt ex- cerpi ex Hebrzis voculis. pU2NAsCAQ signat quan-

] doque armatum esse. I Paralip. xm, nup pui

NOSQUE, QUESCHET, a7nati arcu , sive HELL cum, ^3 BAR vero nullo Hebrzorum reclamante nunc filium, nunc puritatem. nunc pabulum, nunc ele- ctum notat. ltaque juxta significantiam armari , in pvzNAscAQ, LXX, sensum recte reddiderunt , ap-

prehendite disciplinam, quasi armamini filio, puri- tate electa tanquam $$» pabulo, delectimini et cor- roboremini in disciplina Christi. Ut enim scribit Hieronymus ad Simiam et Fretellam, « Haec et re- gula boni interpretis, ut idioma alterius lingue, suc lingue exprimat proprietate, quod quidem et Tullium in Protagora Platonis, et in OEconomico Xenophontis, et Demosthenis in JEschinem ora- tione fecisse convincimus, et Plautum, Terentium, Ceciliumque eruditissimos viros in comediis trans- ferendis. Neque ex eo quis Latinam linguam an- gusüissimam putet, quod non possit verbum de verbo transferre, cum etiam Greci pleraque nostra per

τ COMMENTARIUM IN PSALMOS. PSAL. III. 18

circuitus transferant, et verba Hebraica non inter- A plenitudine omnes aecepimus (Joan. Y), per amoris

pretationis fide, sed linguze 5185. proprietatibus ni- tantur exprimere. » Quod ergo totis nervis et vi- ribus (quz concinne innuuntur per arma) debeamus discipline Christiange mordicus haerere, cujus summa est in confessione et adoratione nominis

Christi, osculando ejus sanctimoniam, de cujus

affectum totam amplexantes, juxta illud Cantic.1: « Osculetur me osculo oris sui, digna et exoscu- landa phrasi dixerunt. LXX, δράξαςθε παιδείας, ap- prehendite disciplinam. Munitiola quidem prudentes pertransimus. A nobis stat apertissime paraphrasis Chaldza, Recipite doetrinam.

PSALMUS HI.

PSALMI TITULUS : PSALMUS DAVID CUM FUGERET A FACIE ABSALONIS FILII SUI. »

Domine, quid multiplicati? Titulus: Psalmus Da- vid cum fugeret a facie Absalonis filii sui. De histo- ria sumpsit Esdras velamen mysteriorum ; legitur enim in libro Regum quod Absalon filius David persequens patrem suum, querebat eum occidere. Cui David cessit cum suis, exiens de civitate Jeru- salem, nudis plantis: intelligens hoc sibi contin- gere propter peccatum adulterii commissi cum Ber- sabee, et homicidii de Uria perpetrati, sicut Na- tham propheta predixerat ei dicens : Non. recedet gladius de domo tua, et suscitabit Dominus semen tuum contra te (II Reg. xu). Dum autem Absalon persequeretur David converso contra eum exercitu, Absalon terga vertit in fugam, atque impetu muli ductus est in ramosam quercum: ramis cujus cir- cumnectentibus collum ejus, ibique capite interce- pto pendens, ab Joab principe militie David inter- fectus est. Quod mortuo David restitutus in regnum, in pace regnavit. Huic historie alludit titulus, de quo tamen non agit psalmus, sed de significato hi- storie, id est de passione et resurrectione Chri- sti. [Aug.] David enim, Christus est: Absalon fi- lius ejus, Judas est quem cum aliis apostolis filium vocat Christus in. Evangelio, dicens : Non possunt filii sponsi jejunare quandiu sponsus cum illis est (Luc. V). A quo Juda Christus fugit, cum illo ad Scribas et Phariseos discedente, cum caeteris apo- stolis in montem secessit, et potius tunc ab eo fu- git, cum mentem ejus sapientia Dei deseruit, ut totus esset et plene diaboli. Quz desertio dicitur fuga, propter celeritatem. Unde et Dominus ei di- xit : Quod facis, id est facere moliris, fac citius, id est facies (Joan. xi). Et sicut. David pacem exhi- buit filioiniquo, scilicet Absalon, qui przecepit populo eunti ad bellum servare puerum Absalon, eoque interempto dixit: Quis mihi det ut moriar pro te, fili mi Absalon? (II Reg. xvur.) Ita Christus Jude proditori, ut in convivio, et in osculo, etin aliis : propter quod bene Absalon dicitur, quod paz patris interpretatur; aba enim pater, salem paz dicitur: inde Absalon, quasi Absalem dicitur. Et sicut. Ab- salon, ita Judas suspensus interiit. Quo mortuo Chri- stus in pace regnavit, quia in gloria resurrexit. Hoc igitur intelligens Esdras, scilicet illo faeto signi- ficari mysterium passionis et resurrectionis Christi, de quibus agit psalmus, tituli verba posuit de histo- ria, |Rem.] quasi dicat idem et David per Spiritum

sanctum tantum inteligens, in psalmi serie verbis allusit historie, et est sensus tituli : Psalmus iste, attribuitur David, id est Christo, qui hic loquitur. Psalmus dico agens de eo quod figuratum est, cum

B fugeret a facie Absalonis filii sui, [Aug.] id est de

passione et resurrectione Christi, quze in illa. histo- ria significata sunt. Et est psalmus iste primus de his qui breviter de passione et resurrectione Christi agunt. [Cassiod.] Intentio Prophet: est redarguere eos, et maxime paganos: qui non putant gloriam majestatis posse descendere ad humilia, id est Deum et hominem fieri, pati, mori. Modus talis est,